KURD
هەموو زانیارییە سەرەکییەکان لە کارتە تایبەتەکاندا کۆکراونەتەوە؛ کارتەکە بکەوە بۆ وردەکاریی تەواو، سەرچاوە و زانیاریی پەیوەندیدار.
ئەم پارامەتەرانە پلانی پرۆژەن، نەک بەڵگەی جێبەجێکردنی کۆنتراکت. دوای دیپلۆی کۆنتراکت، کۆنتراکتی پشتڕاستکراو و BscScan بەڵگەی سەرەکی دەبن.
این بخش باید فقط اطلاعات مربوط به هویت پروژه، منطق توکن، شفافیت، عرضه، مالیات، نقدینگی، تخصیص و مسیر توسعه را نگه دارد؛ اطلاعات تاریخی و فرهنگی در کارتهای تخصصی خودشان قرار میگیرند.
KURDESTAN / KURD یک پروژه فرهنگی و دیجیتال است که از فناوری بهعنوان ابزار ثبت، دسترسی و معرفی تاریخ، فرهنگ، زبان، شهرها و میراث کوردی استفاده میکند. توکن KURD باید از ادعاهای تاریخی یا سیاسی اثباتنشده جدا نگه داشته شود و هر ادعای قابل سنجش با منبع یا سند همراه باشد.
عرضه کل پروژه: ۴٬۴۴۴٬۴۴۴٬۴۴۴ KURD. آدرس قرارداد، زنجیره، وضعیت مالکیت قرارداد، نقدینگی و هر داده زنجیرهای باید فقط از داده واقعی بلاکچین ثبت شود؛ اعداد نمایشی یا تخمینی نباید جایگزین داده قابل بررسی شوند.
برای هر تخصیص، مقدار، درصد، کیف پول/قرارداد مرتبط، وضعیت قفل، تاریخ تغییر و تراکنش مرجع باید قابل ثبت باشد. هیچ ادعای «قفل»، «سوزاندن»، «تیم»، «خزانه» یا «نقدینگی» بدون شناسه قابل بررسی نباید قطعی بیان شود.
محتوای فرهنگی و تاریخی باید نسخهگذاری شود: تاریخ بهروزرسانی، نویسنده/ویراستار، سطح اطمینان، منبع اولیه و منابع ثانویه. اختلاف نظرهای دانشگاهی باید بهصورت اختلاف دیدگاه نمایش داده شوند، نه یک حقیقت قطعی.
KURD Token پرۆژەیەکی دیجیتاڵە کە کەلتوور، مێژوو و ناسنامەی کوردی بە تەکنەلۆژیا و جیهانی کریپتۆ پەیوەست دەکات.
ئامانجێکی سادە: بە یەک کلیک کوردستان بناسیت.
KURD Token لەسەر BNB Smart Chain بە ستانداردی BEP-20 پلاندانراوە. کۆی دابینکردن ٤٬٤٤٤٬٤٤٤٬٤٤٤ KURD ـە. ئەم بەشە یەک شوێنی سەرەکییە بۆ ئامانج، توکنۆمیک، نقدینەگی، مالیاتی ٢٪، ڕوودماپ و شەفافیەتی تیم؛ ژمارە و بەڵگەی جێبەجێکراو تەنها دوای دیپلۆی کۆنتراکت و بەڵگەی زنجیرەیی بە «جێبەجێکراو» نیشان دەدرێت.
کۆی دابینکردنی توکن ٤٤٪، نزیکەی ١٬٩٥٥٬٥٥٥٬٥٥٥ KURD، بۆ نقدینەگی پلاندانراوە.
ئەمە پلانی فەرمی Tokenomics ـە و هەر Wallet ـێکی تەرخانکراو پێش بەکارهێنان دەبێت بڵاو بکرێتەوە.
بۆ پشتگیریی کارە سەرەتاییەکانی پڕۆژە بەکاردێت.
ئەم 2٪ ـە بۆ زیادکردن بە ناو Liquidity Pool نییە.
شەفافیەت لە بەڵگەنامەکاندا.
وێبسایت، Tokenomics، کۆمەڵگا و Launch.
چالاکی و ناوەڕۆکی بەردەوام بۆ کۆمەڵگا.
ناساندن و بەهێزکردنی ناسنامەی براند.
زیادکردنی شار، شوێن و ناوەڕۆکی کەلتووری.
بەرهەم و هاوبەندییە نوێکان بەپێی گەشەی پڕۆژە.
پڕۆژەکە دەتوانێت ناسنامەیەکی ناپەرەسەندراوی تیم بەکاربهێنێت، بەڵام زانیارییە گشتییەکان ڕوون دەبن.
این کارت فقط درباره اعتماد کاربر، امنیت سایت و شفافیت داده است؛ ادعاهای فرهنگی یا تاریخی باید به کارت پژوهشی و موضوعی خودشان ارجاع داده شوند.
HTTPS، بهروزرسانی وابستگیها، جلوگیری از اسکریپتهای ناشناس، کنترل لینکهای خارجی و حداقلسازی دادههای کاربر باید در هر انتشار بررسی شوند.
سایت معرفی فرهنگی نباید اطلاعات شخصی غیرضروری جمعآوری کند. فرمها، تحلیلگرها و سرویسهای ثالث باید در صورت استفاده مستند و قابل شناسایی باشند.
محتوای تولیدشده، محتوای آرشیوی، ترجمه، تصویر دارای مجوز و داده آماری باید از یکدیگر قابل تشخیص باشند.
برای خطاهای تاریخی، ترجمهای یا دادهای مسیر اصلاح و تاریخ آخرین بازبینی مشخص شود.
گرێبەستی فەرمی پێش دابەزاندن بڵاو ناکرێتەوە.
هیچ audit ـێکی تەواو پێش ئەنجامدان بانگەشە ناکرێت.
قوفڵی ٤ ساڵ تەنها پلانە تا جێبەجێکردنی ڕاستەقینە.
دارایی دیجیتاڵەکان مەترسیی بەرزیان هەیە؛ هیچ بەڵێنی قازانج نییە.
KURDESTAN پڕۆژەیەکی کەلتووری و دیجیتاڵییە لە ژێر پەرەپێدان؛ هەر پلانێک تا جێبەجێکردن و بەڵگە، تەنها پلانە.
مامەڵەکردن لە کاتی Launch دوای بڵاوکردنەوەی کۆنتراکتی فەرمی و دروستکردنی نقدینەگی چالاک دەکرێت.
تا کاتی Deploy ـی کۆنتراکت و دروستکردنی Liquidity، کڕین و فرۆشتن چالاک نییە.هەر هەفتە شارێکی نوێ لە هەر چوار بەشی کوردستان ناسێنراوە.
بارکردنی زانیاریی شاری هەفتە…
«کوردستان» در پژوهشها یک مفهوم جغرافیایی-تاریخی است و مرز آن در دورهها و منابع مختلف یکسان نبوده است. این کارت باید چهار حوزه مورد استفاده پروژه را از مرزهای سیاسی دولتهای معاصر متمایز کند.
هسته جغرافیایی کوردنشینان تاریخی عمدتاً با رشتهکوههای زاگرس و نواحی پیرامون آن پیوند دارد. کوهستان، دره، رودخانه، دشت و مسیرهای ارتباطی در شکلگیری سکونت، دامداری، کشاورزی و شبکههای بازرگانی نقش داشتهاند.
ڕۆژهەڵات برای مناطق کوردنشین ایران، باکوور برای مناطق کوردنشین ترکیه، باشوور برای اقلیم کوردستان عراق و نواحی مرتبط، و ڕۆژئاوا برای مناطق کوردنشین سوریه در این وبسایت بهعنوان برچسب فرهنگی-جغرافیایی استفاده میشوند. این برچسبها جایگزین نام رسمی واحدهای اداری دولتها نیستند.
مرز فرهنگی و زبانی با مرز اداری یکی نیست. جمعیت، نامهای محلی و حوزههای زبانی باید بر اساس منبع و سال مشخص گزارش شوند و از اعداد ثابت و بدون تاریخ پرهیز شود.
نقشه تعاملی باید منبع، تاریخ داده، مقیاس و تعریف واحد جغرافیایی را نشان دهد. برای شهرها، «شهر»، «شهرستان/ناحیه»، و «استان» نباید در یک سطح آماری مخلوط شوند.
Research coverage is shown transparently.
Every city is scored field-by-field.
| City | Region | Score | Population | History | Heritage | Culture | Language | Economy | Sources | Integrity |
|---|
هەر شار بە زانیاری و وێنەی ناوخۆیی پێشکەش دەکرێت.
این کارت فقط برای مکانهاست: شهرها، محوطههای باستانی، قلعهها، بناهای مذهبی، روستاهای تاریخی، مناظر فرهنگی و مسیرهای میراثی. هر مکان باید نام، موقعیت، دوره، کارکرد، وضعیت حفاظت و منبع داشته باشد.
میراث ملموس شامل بنا، محوطه، منظر و آثار معماری است؛ میراث ناملموس شامل آیین، موسیقی، دانش سنتی و مهارتهاست. یک مکان میتواند همزمان هر دو نوع ارزش را داشته باشد.
برای هر رکورد: نام محلی و نامهای دیگر، کشور/استان/ناحیه، مختصات در صورت نیاز، دوره تاریخی، کارکرد، اهمیت، وضعیت حفاظت، دسترسی، محدودیتهای عکاسی/استفاده و منبع اصلی ثبت شود.
منظر فرهنگی هورامان/اورامانات در سال ۲۰۲۱ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد و ارزش آن به تعامل تاریخی انسان و محیط، کشاورزی پلکانی، دامداری، جابهجایی فصلی و ساختار روستاهای کوهستانی مرتبط است. یونسکو شواهد باستانشناختی منطقه را از دوره پارینهسنگی تا امروز گزارش میکند.
مکانهای دینی باید با رویکرد توصیفی و بیطرفانه معرفی شوند: تاریخ بنا، سنت وابسته، معماری، کارکرد اجتماعی، تغییرات تاریخی و وضعیت حفاظت. ادعاهای مربوط به قدمت یا انتساب مذهبی باید منبع داشته باشند.
ئەم بەشە شوێنە مێژوویی، سروشتی و ئایینییە گرنگەکان لە هەر چوار پارچەی کوردستان بە سەرچاوە و وێنەی بەڵگەدار پێشکەش دەکات.
شوێنەوار و دیمەنی کەلتوورییەکانی زاگرۆس.
بیسـتون لە ٥٢١ پ.ز کتیبەی داریوشی یەکەم وەک بەڵگەیەکی نێودەوڵەتیی نووسین و مێژوو هەڵدەگرێت.
نەخشە بەردینە ساسانییەکان و ئیوانەکانی شوێنەوارەکە گرنگیی هونەری و مێژوویی هەیە.
پەلەنگان نموونەیەکی ناسراوی معماریی پلەدار و ژیانی گونـدیی زاگرۆسە.
تەختی سلیمان یەکێکە لە گرنگترین شوێنە ئایینی و شوێنەوارییەکانی ناوچەکە و لە ٢٠٠٣ بووە میراثی جیهانی.
میراثی دجلە، ئانی و دەوروبەری دەریاچەی وان.
دیوارەکانی شار و بەخچەکانی هەوسەل یەکێک لە گرنگترین میراثە شهرییەکانی حەوزی دجلەن.
ئانی بەڵگەیەکی گرنگی شارستانیی سەدەکانی ناوەڕاستە و میراثی جیهانییە.
شوێنێکی گرنگی مێژووی ئایینی و معماریی ناوچەی وانە و پێویستە بە ناوی دروستی مێژوویی خۆی بناسرێت.
هەوسەل نموونەیەکی گرنگی دیمەنی کەلتووریی نێوان شار و ڕووبارە.
میراثی شارستانی و سروشتیی زاگرۆس.
قەڵای هەولێر یەکێکە لە بەڵگە مادییە بەردەوامەکان بۆ مێژووی شارنشینی لە ناوچەکە.
ئامەدی نموونەیەکی دیارە بۆ شارنشینیی سەر شاخ و پەیوەندیی نێوان شوێن و پارێزگاریی شار.
لالش پێویستە وەک میراثی زیندووی ئایینی و کەلتووری ناسێنرێت، نەک تەنها وەک شوێنێکی گەشتیاری.
ڕەواندز زیاتر میراثی سروشتییە و بە دیمەنی زاگرۆس و کانیۆنە بەردینەکانی ناسراوە.
بنەمای ئەم بەشە دڵنیابوون لە ناوی مێژوویی و بەڵگەی شوێنەوارە.
ئەم شوێنەوارە نموونەیەکە بۆ قووڵایی مێژووی شوێنەواری ناوچەی عەفرین؛ ناساندنی مێژوویی پێویستی بە دڵنیایی لە سەرچاوەکان هەیە.
تل موزان بەڵگەیەکی گرنگی شوێنەوارناسییە بۆ مێژووی شارنشینی لە جەزیرەی سەرەوەی مەسۆپۆتامیا.
ئەمە ستانداردی شەفافیەتیی KURDESTAN ـە: هیچ شوێنێک بە بێ بەڵگە زیاد ناکرێت.
این کارت فقط به شخصیتها اختصاص دارد و نباید با تاریخ چهار منطقه مخلوط شود. انتخاب افراد باید بر اساس اهمیت مستند در علم، ادبیات، هنر، موسیقی، آموزش، سیاست، جامعه و فرهنگ انجام شود.
برای هر شخصیت: نامهای نوشتاری، تاریخ تولد/مرگ در صورت اطمینان، محل تولد، حوزه فعالیت، آثار شاخص، زبان آثار، زمینه تاریخی و حداقل یک منبع معتبر. اختلاف در تاریخ تولد یا نسبت دادن اثر باید با یادداشت توضیح داده شود.
دانشمندان، پزشکان، مهندسان، شاعران، نویسندگان، زبانشناسان، موسیقیدانان، هنرمندان، روزنامهنگاران و شخصیتهای سیاسی باید در دستههای جداگانه قابل فیلتر باشند.
برای افراد تاریخی که عکس واقعی از آنها وجود ندارد، تصویر، نقاشی یا مجسمه باید صریحاً «بازنمایی» نامگذاری شود و بهعنوان عکس واقعی معرفی نشود.
زندگینامه شخصیتهای سیاسی باید شامل زمینه، نقش و منابع چندجانبه باشد و از زبان تبلیغاتی، ادعاهای اثباتنشده یا قضاوت بدون منبع پرهیز کند.
برای هر شخصیت باید نام اصلی و گونههای نوشتاری، حوزه تخصص، تاریخهای زندگی در صورت اطمینان، محل تولد یا فعالیت در صورت وجود منبع، آثار شاخص، زبان آثار، زمینه تاریخی، تصویر و وضعیت حقوقی تصویر ثبت شود. اگر تاریخ یا نسبت دادن اثر میان منابع متفاوت باشد، اختلاف باید آشکارا گزارش شود.
کارت ۷ درباره شخصیتهاست و کارت ۸ درباره موسیقی و هنرمندان. در کارت ۷ اطلاعات زندگینامهای و اهمیت تاریخی/علمی فرد میآید؛ جزئیات دیسکوگرافی، گونههای موسیقی و آرشیو صوتی در کارت ۸ باقی میماند تا تکرار محتوا ایجاد نشود.
منبع ترجیحی برای زندگینامه و آثار: دانشنامه تخصصی، کتاب دانشگاهی، مقاله پژوهشی، آرشیو دانشگاهی یا نهاد فرهنگی معتبر. شبکههای اجتماعی و صفحات هواداری تنها سرنخ هستند و نباید بهعنوان مرجع نهایی استفاده شوند.
شاعیر و ئەدیب.
زانایان و بیرمەندان.
مێژووناسان.
ڕێبازی هەڵبژاردن و پۆلێنکردن.
این کارت تاریخ موسیقی، گونهها، سازها، هنرمندان، ضبط و رسانه، موسیقی آیینی و منطقهای را پوشش میدهد؛ زندگینامه افراد فقط در همین کارتِ هنرمندان و در کارت ۷ شخصیتها باید با مرزبندی روشن باشد.
دنگبێژی/قصهخوانی، آوازهای روایی، موسیقی رقص، موسیقی آیینی، موسیقی مجلسی و گونههای شهری و مدرن را باید جداگانه بررسی کرد. نام گونهها در مناطق مختلف ممکن است معنای متفاوت داشته باشد.
دف، تنبور، شمشال، زۆرنا، دهل و سازهای زهی و محلی بخشی از طیف سازهای مورد استفادهاند. هر ساز باید با ساختمان، کوک/شیوه اجرا، زمینه اجتماعی و منطقه مستند معرفی شود.
برای هر اثر موسیقایی باید عنوان، اجراکننده، تاریخ ضبط/انتشار، زبان/گویش، ناشر یا آرشیو، وضعیت حقوقی و منبع ثبت شود. لینکهای صوتی باید به منابع قانونی و پایدار متکی باشند.
موسیقی را فقط به «هویت» تقلیل ندهید؛ رابطه آن با آیین، کار، مهاجرت، شهرنشینی، رسانه، فناوری ضبط و بازار موسیقی نیز بخشی از تاریخ اجتماعی آن است.
میراثی دنگبێژی و گۆرانیی نەریتی.
مۆسیقای کلاسیک و نوێ.
ژنانی هونەرمەند.
هونەرمەندانی هاوچەرخ.
مۆسیقای کوردی تەنها کۆمەڵێک گۆرانی نییە؛ بەشێکە لە میراثی زارەکی، ئەدەبی و کۆمەڵایەتی. دنگبێژان بە دەنگ و چیرۆکەکانەوە بیرەوەریی کۆمەڵایەتی و ڕووداوە مێژووییەکان دەگوازنەوە. توێژینەوەکانی زانکۆی ماردین ئارتوکلو، گۆتینگن و کەمبریج جیاوازی و پەیوەندیی نێوان دنگبێژی، کیلەم، ستران و چیرۆکبێژی باس دەکەن.
ئەم بەشە بە شێوەیەکی زانستی جیاوازی نێوان بەڵگەی مێژوویی، تێڕوانینە کەلتوورییەکان و ناوبانگی هونەرمەندان دەپارێزێت. هەموو وێنەکان سەرچاوەیان لەسەر کارتی خۆیان هەیە.
ڕۆژهەڵاتلە بوکان لەدایک بوو و بە تۆمارکردنی ژمارەیەکی زۆر لە گۆرانییە فۆلکلۆرییەکان بوو بە یەکێک لە دەنگە دیارەکانی مۆسیقای سۆرانی لە سەدەی بیستەم. بەڵگەکانی کۆمەنز و سەرچاوەکانی مێژووی مۆسیقا کاریگەرییەکی زۆری لەسەر پاراستنی ڕێپەرتواری فۆلکلۆریی ناوچەکە بۆ تۆمارکراوەکان پیشان دەدەن.
ڕۆژهەڵاتلە سنە لەدایک بوو. کاری هونەرییەکەی تێکەڵەی مۆسیقای فۆلکلۆری و دەقە کوردییەکانە و ڕێپەرتواری بە چوار شێوەزاری کوردی ـ سۆرانی، کرمانجی، گۆرانی و کەڵهۆری ـ پەیوەندیدار کراوە. ژیانی هونەریی لەگەڵ مهاجرت و کار لە دەرەوەی وڵات بەردەوام بوو.
ڕۆژهەڵاتلە سنە لەدایک بوو و لە رادیۆ و تەلەڤیزیۆنی ئێراندا کاری کرد. ناوی بە تۆمارکردنی گۆرانیی فۆلکلۆری و پاشان بە کارە کەلتوورییەکانی لە هەرێمی کوردستان بەستراوەتەوە.
ڕۆژهەڵاتلە مەریوان لەدایک بوو و لە ژینگەی مۆسیقای سنە و ناوچەکانی کوردستان گەشەی کرد. پەیوەندییە هونەرییەکەی لەگەڵ ناصر ڕەزازی و بەرهەمە کوردییەکان بەشێکە لە مێژووی مۆسیقای کوردیی هاوچەرخ.
ڕۆژهەڵاتلە کرماشان لەدایک بوو و لە تەمەنی کەمەوە فێری گۆرانی بوو. کارەکانی پەیوەندیی نێوان مۆسیقای کلاسیکی ئێران، دەقی مەولەوی و هەندێک میراثی کوردی پیشان دەدەن.
ڕۆژهەڵاتلە کرماشان لەدایک بوو و بە کەمانچە لە مۆسیقای ناوچەیی و کلاسیکی ئێران و پڕۆژەکانی جیهانی ناسراوە. کارەکانی پەیوەندیی نێوان مۆسیقای کوردی و میراثی کۆمەڵە کەلتوورییەکانی ناوچەکە دەخەنەڕوو.
لە دەڕگۆڵ/بوتان پەیوەندیدارە و لە سەدەی بیستەمدا لە رادیۆی بەغدا گۆرانییەکانی تۆمار و پەخش کرا. سەرچاوەکان دەڵێن کۆمەڵێک لە گۆرانییە کلاسیکەکانی لە ڕێگەی تۆمارەکانی گرامۆفۆن و رادیۆ گەیشتوونەتە نەوەکانی دواتر.
باکوورلە ڤیرانشەهر لەدایک بوو و لە ١٩٧٠کاندا بە گۆرانیی کوردی ناسرا. لە ١٩٧٦ بۆ ئەڵمانیا چوو و مۆسیقایەکی پڕ لە بابەتی ناسنامە، ئازادی، ئاشتی و ژیانی کۆمەڵایەتیی کوردان پەرەپێدا. ماڵپەڕی فەرمییەکە ژیان و دیسکۆگرافییەکەی بە شێوەی ڕێکخراو پێشکەش دەکات.
توێژینەوەی زانکۆی ئیستانبوڵ بیلگی ژیانی عەیشە شان وەک نموونەیەک بۆ مۆسیقای دنگبێژی/سترانبێژی ژنان و گواستنەوەی کەلتوور دەخاتەڕوو. کارەکانی پەیوەندیی نێوان گۆرانی، ناسنامە و ئەزموونی ژنان پیشان دەدەن.
باکوورلە چەمیشگەزێک لە باکوور پەیوەندیدارە. شێوازی گۆرانییەکەی مۆسیقای فۆلکلۆریی کوردی لەگەڵ ڕێکخستنە نوێ و کاری هاوبەش لەگەڵ مۆسیقیدانانی جیهانی تێکەڵ دەکات.
باکوورلە ١٩٩١ بە Koma Gulên Xerzan دەستی بە کاری هونەری کرد. دواتر Koma Asmîn دامەزراند و لە کاری سۆلۆدا بە ئەلبوومەکانی Rûkena Min، Kezi و Sayîn ناسرا.
باکووریەکێکە لە ناوە دیارەکانی مۆسیقای کوردیی هاوچەرخ و لە بەرهەمەکانی مۆسیقای کوردی بە شێوازی نوێ و ڕێکخستنە جیهانییەکان تێکەڵ دەکات.
باشوورکامکاران کاریگەرییەکی گرنگیان لە پەرەپێدانی مۆسیقای کوردی لە شێوەی ئەنسمبل و پێشکەشکردنی لە سەحنەی نێودەوڵەتیدا هەیە. وێنەکە لە پەڕەی فەرمی Real World Records ـە.
باشوورلە کەرکووک لەدایک بوو و لە ١٩٧٩ دەستی بە پێشکەشکردنی گشتی کرد. لە ١٩٩٢ بۆ سوید چوو و کارەکانی بە دەنگی قووڵ و بەکارهێنانی سازە ڕۆژهەڵاتییەکان ناسراون.
باشوورلە شێرنەخ لەدایک بوو و پاش کۆچکردنی خێزانەکەی بەغدا بووە ناو ژینگەی مۆسیقیی کوردی. لە ١٩٤٤ لە بەشی کوردیی رادیۆی بەغدا کاری کرد و گۆرانییە فۆلکلۆرییەکان و بەرهەمە هاوبەشەکان لەگەڵ هونەرمەندانێکی وەک عەلی مەردان و حەسەن زیرەک پێشکەش کرد.
ڕۆژئاوالە قامیشلۆ لەدایک بوو و بە زمانە کوردی، عەرەبی، ئەرمەنی و زمانەکانی دیکە گۆرانیی گوت. لە رادیۆی یەرەڤان کاری کرد و بە دەنگ و ڕێپەرتواری چەندزمانییەکەی بووە ناوێکی دیار لە مۆسیقای کوردیی ڕۆژئاوا و دیاسپۆرا.
لە قامیشلۆ لەدایک بوو و لە سەرەتای گەشەی هونەرییەکەیدا لە ژینگەی موسیقیی کوردیی قامیشلۆ و رادیۆی بەغدا کاری کرد. گۆرانییەکانی بابەتی دڵ، کۆمەڵگا، نیشتمان و ژیانی ڕۆژانەیان دەگرتەوە و بە شێوەیەکی بەرفراوان لە ڕۆژئاوا و ناوچەکانی دیکە گوێیان لێگیرا.
ڕۆژئاوالە ناوچەی کوردیی سوریا/عێراق پەیوەندیدار بوو و بە دەنگی تایبەت و تۆمارەکانی گۆرانیی کوردی ناسرا. سەرچاوەکانی موسیقی ڕێپەرتواری بەرهەمەکانی لە ساڵانی ١٩٧٠ و ١٩٨٠ تۆمار دەکەن.
باکوورشاکیرۆ یەکێکە لە ناوە دیارەکانی دنگبێژی کرمانجی. کارەکانی زۆر جار بە شێوەی چیرۆکگێڕان و گۆرانییە درێژەکان پەیوەندی بە یادەوەریی کۆمەڵایەتی و مێژوویی هەیە. ئارشیفی گۆرانییەکانی بۆ پاراستنی میراثی زارەکی گرنگە.
هونەری زارەکییە کە دنگبێژ بە دەنگ و وشە چیرۆک، کیلەم و ستران دەگوازێتەوە. توێژینەوەی زانکۆی گۆتینگن دنگبێژی بە میکانیزمێک بۆ پاراستنی بیرەوەریی کۆمەڵایەتی و گواستنەوەی مێژوو لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر دەناسێنێت.
تەمبوور لە هەندێک ناوچەی کوردستان و بە تایبەتی لە کۆنتێکستی ئایینی و مۆسیقای ناوچەیی گرنگە. کەمانچە، عوود و سازە وترییەکانی دیکەش لە مۆسیقای کلاسیکی و فۆلکلۆری بەکاردێن.
دەف و زۆڕنا لە بۆنە کۆمەڵایەتییەکان، هەڵپەڕکێ، جەژن و ڕێوڕەسمەکاندا بەکاردێن. بەکارهێنانی دەف لە هەندێک کۆنتێکستی ئایینی و کەلتووریی ناوچەکانی کوردستاندا گرنگی تایبەتی هەیە.
رادیۆی بەغدا و رادیۆی یەرەڤان لە سەدەی بیستەمدا ڕۆڵێکی گرنگیان لە تۆمارکردن و بڵاوکردنەوەی مۆسیقای کوردی هەبوو. توێژینەوەی زانکۆی سلێمانی و توێژینەوەی کۆنتێمپورەری ئەو کاریگەرییە بەڵگەدار دەکەن.
ناوی «هونەرمەندی کورد» لە هەموو سەردەمێکدا یەک مانا نییە. لەم کارتێکدا پەیوەندییە کەلتوورییەکان بە سەرچاوە و شوێنی ژیان/کارەوە جیا کراوەتەوە. لە کاتێکدا سەرچاوەکان جیاوازی لە تاریخ یان شوێنی لەدایکبوون هەبن، بەرواری دوودڵ یان ناڕوون بە ژمارەی قطعی نەنوسراوە. هەروەها وێنەی مێژوویی/ڕیکلامی بە «وێنەی کەسەکە» ناسێنراوە، نەک وەک بەڵگەی ژیاننامەیی.
صنایع دستی فقط فهرست محصول نیست؛ هر مورد باید به ماده اولیه، فن تولید، ابزار، نقش اجتماعی، جغرافیا، بازار و انتقال بیننسلی مهارت پیوند داده شود.
قالی، گلیم، جاجیم و بافتههای محلی را با تکنیک، الگو، مواد، رنگرزی، کاربرد و منطقه تولید بررسی کنید. نسبت دادن یک نقش به «تمام کوردستان» بدون منبع علمی درست نیست.
ساخت ابزار، ظروف، زیور، ساز، وسایل خانگی و تجهیزات سنتی بخشی از دانش فنی جوامع محلی است. ثبت فرایند تولید و واژگان تخصصی به ارزش پژوهشی بخش میافزاید.
مستندسازی نباید به افشای دانش خصوصی یا سوءاستفاده تجاری از طرحهای متعلق به جامعه منجر شود. نام استادکار، رضایت، منبع تصویر و حقوق استفاده باید در آرشیو ثبت شود.
برای هر اثر: نام، منطقه، ماده، تکنیک، کاربرد، سازنده/جامعه، تاریخ یا بازه، تصویر، منبع و وضعیت مالکیت معنوی.
ئەم بەشە دەستکارییەکان و پیشە کۆنەکانی ناوچە کوردنشینەکان بە شێوەی ناوچەیی و بە هەستی زانستی دەخاتەڕوو.
ڕۆژهەڵات • سنە / بیجارقاڵی و گلیم تەنها یەک شێواز نین؛ جۆری پرزدار و تختبافت هەیە. سنە و بیجار لە ناوەندی ناسراوی بافتن.
سەرچاوە و مۆڵەتی وێنە ↗
ڕۆژهەڵات • سنە و ناوچەکانی زاگرۆسجاجم و بافتە تختەکان بۆ پۆشین، پەردە و کەلوپەل بەکاردێن؛ ناو و کارکرد لە ناوچەکان جیاوازە.
سەرچاوە و مۆڵەتی وێنە ↗
باشوور • هەولێر / هێرکیمۆزەخانەی تێکستایل و کەلتووری کوردیی هەولێر نموونەیەکی «نووجەی» بە هۆزی هێرکی و سەرەتای سەدەی ٢٠ پەیوەست دەکات.
سەرچاوە و مۆڵەتی وێنە ↗
باشوور • سلێمانیزیوەرەکان گردندەن، دەستبەند، پێبەند، پەستاند و زیوەرە سەرییەکان دەگرێتەوە؛ مۆزەخانەی سلێمانی نموونەی کۆنی پاراستووە.
سەرچاوە و مۆڵەتی وێنە ↗
باشوور • سلێمانیپەستاندی زیوی هەردوو کارکردی و جوانکارییە؛ نموونەیەکی مۆزەخانەیی لە سلێمانی نزیکەی سەدەیەک پێش ئێستا دروست کراوە.
سەرچاوە و مۆڵەتی وێنە ↗
باشوور • سلێمانی و بازاڕە کۆنەکانمسگری سینی، قاپ، کوزە و کەلوپەلی ماڵ دروست دەکات و زۆرجار بە چەقۆڵ و نەخش جوانکاری دەکرێت.
سەرچاوە و مۆڵەتی وێنە ↗
ڕۆژهەڵات / باشوور • ئەردەڵانمۆزەخانە نموونەی کوزەیەکی گەورەی سەدەی ١٩ بە ناوچەکانی دەسەڵاتی ئەردەڵان پەیوەست دەکات؛ سفالکاری لە کۆمەڵگەکانی دیکەش هاوبەشە.
سەرچاوە و مۆڵەتی وێنە ↗
باشوور • شاریزۆر / سلێمانیسفالی کۆنی دەشتی شاریزۆر نیشانەی مێژووی درێژی بەرهەمهێنانی سفال لە ناوچەکەیە؛ بەڵگەی ناسنامەی ئەتنیکیی نوێ نییە.
سەرچاوە و مۆڵەتی وێنە ↗
ڕۆژهەڵات • هەورامانکڵاش پێڵاوێکی دەستییە و بە تایبەتی بە هەورامان و کۆمەڵگە شاخاوییەکانی دەوروبەر پەیوەندیدارە.
سەرچاوە و مۆڵەتی وێنە ↗
باشوور • کوردستانی عێراقدارکاری بریتییە لە نەخشاندن، سندوق، کەلوپەلی ماڵ و بەرهەمی جوانکاری؛ وێنەیەکی Commons کاری دارسازی لە کوردستانی عێراق پیشان دەدات.
سەرچاوە و مۆڵەتی وێنە ↗
باشوور • هەولێرمۆزەخانەی تێکستایلی کوردی لە هەولێر نموونەی کاری جوانکاری پارچە و ئاوێنەیی هەیە؛ شێوازەکان بە پێی کۆمەڵگە و سەردەم دەگۆڕێن.
سەرچاوە و مۆڵەتی وێنە ↗
ڕۆژهەڵات • سنەبەڵگەی نوێی سنە بەردەوامی کڵاشبافی لەلایەن ژن و پیاو و گۆڕینی ڕەنگ و بازاڕی بەرهەمەکە پیشان دەدات.
سەرچاوە و مۆڵەتی وێنە ↗دەستکارییەکان لە کۆمەڵگە و ناوچە جیاوازەکاندا پەرەیان سەندووە؛ بۆیە جیاوازی نێوان «کوردی»، «ناوچەیی» و «هاوبەش» بە هەستی زانستی پارێزراوە.
جل و بەرگی کوردی ناسنامەیەکی یەکڕەنگ نییە؛ میراثێکی چەندشێوەییە.
ڕۆژهەڵات: مەهاباد · سنە · کرماشان · خۆراسان
باکوور: دیاربەکر · ماردین · جزیرە · هەکاری
باشوور: سۆرانی · بەهدینانی · هەورامی
ڕۆژئاوا: کرمانجی · جزیرە · میراثی میزۆپۆتامیا
جلێکی سەرەکیی ژنان
پانتۆڵی فراوان
جلی سەرەوە
بەستنی کەمەر
سەرپۆش بەشێکی گرنگی ناسنامەی ناوچەییە
زیوەر = ناسنامە، پیشاندانی دەستکاریکردن و کەلتوور
سەرچاوە سەرەکییەکان بە ڕوونی دیاریکراون و مافی وێنەکان پشکنراون.
پوشاک کوردی یک لباس واحد و ثابت نیست. تنوع آن تابع منطقه، اقلیم، مواد، تاریخ، طبقه اجتماعی، جنسیت و مناسبت است. این کارت باید هر پوشش را با نام محلی و زمینه جغرافیایی آن معرفی کند.
پوشاک زنان و مردان را جداگانه و با ذکر تفاوتهای محلی بررسی کنید؛ پوشش روزمره، جشن، عروسی، کار، آیین و لباس رسمی ممکن است اجزای متفاوت داشته باشد.
کراس/کەراس، شلوار یا پانتۆڵ، کەوا/چوکا، شال/پەستاند، سربند و زیور از جمله اجزایی هستند که نام و شکل آنها در مناطق مختلف تغییر میکند.
پارچه، پشم، پنبه، ابریشم، فلز و تزئینات دستی را باید همراه با روش دوخت، بافت، گلدوزی و رنگرزی مستند کرد.
هر تصویر باید منطقه، زمان تقریبی، مناسبت و منبع داشته باشد. یک لباس از ارومیه یا هورامان نباید بهعنوان «لباس تمام کوردستان» ارائه شود.
خواردنی کوردی تەنها یەک ڕەچەتە نییە؛ میراثێکی فراوانی ناوچەییە.
ڕێبازەکەمان بریتییە لە جیاکردنەوەی «خواردنی کوردی» لە «خواردنی هاوبەش» و پاراستنی جیاوازی ناوچەیی.
هەورامان، سنە، کرماشان، ئیلام و ناوچەکانی دەوروبەر؛ نان، کەلانە، ماست و بەرهەمەکانی شیر، گیای کێویی، گۆشت و خواردنەکانی بنەماڵەیی.
Rojhelat · Iranناوچە کوردییەکانی تورکیا؛ کەباب، کەلانە و نانە ناوچەییەکان، شۆربە، کۆفتە/کوتلک و بەرهەمەکانی میوە و شێرینی.
Bakur · Türkiyeهەولێر، سلێمانی، دهۆک و دەوروبەر؛ دۆڵمە، پەردە پڵاو/بریانی، کوبە، کەباب، برنج، ماستاو، شیرینی و خواردنی بۆنەکان.
Başûr · Iraqناوچە کوردنشینەکانی سوریا؛ نان و خواردنی ماڵەوەیی، سەوزە، برنج، دۆڵمە و شێوازەکانی خواردن کە لەگەڵ کەلتووری دەوروبەر هاوبەشیش دەبن.
Rojava · Syria
KURD · 01کۆمەڵەیەکی فراوان لە سەوزە و پەڕی انگورە پڕکراوەکانە؛ شێوازی پڕکردن، گۆشت/برنج و چاشنییەکان بە ناوچە و خێزان دەگۆڕێت. لە زۆر ناوچەدا خواردنی بۆنە و میواندارییە.
Wikimedia Commons · source / licence
KURD · 02بریانی و پەردە پڵاو لە باشووری کوردستان بە شێوازی جیاواز ئامادە دەکرێت. پەیوەندیی مێژوویی بە ئامێری چێشتلێنانیش هەیە کە لە مۆزەخانەی میراثی کورد لە سلێمانی تۆمار کراوە.
Wikimedia Commons · source / licence
KURD · 03کوتلک لە بلغور و گۆشت دروست دەکرێت و جۆرەکانی ناوچەیی زۆرن؛ وێنەی سەرچاوەدار لە مێردین بە ناوی Kutilkên Mêrdînê تۆمار کراوە.
Wikimedia Commons · source / licence
KURD · 04کەلانە نانێکی باریک و پڕکراوەیە کە بە تایبەتی لە هەورامان و ناوچەکانی دەوروبەری ناسراوە؛ زۆرجار سەوزەی بهاری، پیاز یان سیرە کێوییەکان تێدا دەخرێن و لەسەر ساج دەبرژێنرێت.
Wikimedia Commons · source / licence
KURD · 05نان لە ژیانی ڕۆژانەی ناوچە کوردییەکاندا بنەڕەتە. شێوە، قەبارە و ئامێری پێکردن بە ناوچە دەگۆڕێت؛ هەورامان نموونەیەکی ناسراوی نانی باریک و گەرمە.
Wikimedia Commons · source / licence
KURD · 06قەلی ناوی جۆرێک لە خواردنی گۆشتی و چێشتەی ناوچەییە کە لە پەیوەندیی خواردنی کوردیی باکوور و مێژووی چێشتلێناندا دەبینرێت؛ پێکهاتە و شێوازی پختن بە ناوچە دەگۆڕێت.
Wikimedia Commons · source / licence
KURD · 07تیرشک لە جۆری خواردنی سەوزە و تامە ترشەکانە و لە ناوچە کوردییەکان جۆرە جیاوازەکانی هەیە. ئەم ناوە لە سەرچاوە کوردییەکاندا بە شێوەی جیاواز بۆ خواردنەکان بەکاردێت.
Wikimedia Commons · source / licence
KURD · 08شۆربەی نیسک لە خواردنی گەرم و ماڵەوەییەکانە؛ وێنەی سەرچاوەدارێک لە کەرز/قارص لە تورکیا بە ناوی شۆربەنێسکە تۆمار کراوە و بە خواردنی کوردی پۆلێن کراوە.
Wikimedia Commons · source / licence
KURD · 09شۆربەی لوبیا بە لوبیای سپی، تەماتە و شۆربەی گۆشت لە سەرچاوەی وێنەکەدا وەک خواردنێکی نەریتی کوردی ناسێنراوە و لەگەڵ برنج یان بریانی پێشکەش دەکرێت.
Wikimedia Commons · source / licence
KURD · 10جەرگ وەز جۆرێک کەبابە کە جەرگ بە پەردەی چەوری دەپیچرێت و لە خواردنی کوردی و لۆریدا ناسراوە؛ بۆ ناونانی ناوچەیی و هاوبەشییەکان دەبێت بە وردی مامەڵەی لەگەڵ بکرێت.
Wikimedia Commons · source / licence
KURD · 11بەرهەمەکانی شیر و ماست بەشێکی گرنگی خواردنی کوردین؛ لە ناوچە شاخاوییەکاندا پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆیان بە ئاژەڵداری و وەرزەکانەوە هەیە.
Wikimedia Commons · source / licence
KURD · 12ماستاو یان دەو خواردنەوەیەکی ساردە کە لە ماست و ئاو و خوێ دروست دەکرێت؛ لە ناوچە جیاوازەکاندا ناو و شێوازی تێکەڵکردن جیاوازە.
Wikimedia Commons · source / licence
KURD · 13چای بەشێکی گرنگی میوانداری و دانیشتنە کۆمەڵایەتییەکانە. وێنەیەکی سەرچاوەدار بە ڕوونی بە ناوی Kurdish tea لە Wikimedia Commons تۆمار کراوە.
Wikimedia Commons · source / licence
KURD · 14بەستێق لە بەرهەمی میوە و شەکرە و لە هەندێک ناوچە بە شێوەی جۆری خۆراکێکی وشک و شیرین دروست دەکرێت؛ وێنەیەکی سەرچاوەدار لە Dêrika Çiyayê Mazî تۆمار کراوە.
Wikimedia Commons · source / licenceبرنج، گەنم، بلغور و جۆ لە زۆر ناوچە بنەمای خواردنن.
گیای وەرزی و سەوزە تازەکان بە تایبەتی لە ناوچە شاخاوییەکان گرنگن.
بەرخ، ماست و بەرهەمەکانی شیر لە ژیانی گوندی و ئاژەڵدارییەوە پەیوەندییان هەیە.
ساج، تەنوور، کۆڵ و ئاگردان لە تەکنیکە سەرەکییەکانی پێکردنی نان و گۆشتن.
وشکردن، ترشی، بەستێق و پاشەکەوتکردنی بەرهەمی وەرزی بۆ مانگانی دیکە.
چای و خواردن لە کۆبوونەوە و میوانداریی کۆمەڵایەتییەکاندا ڕۆڵێکی گرنگ هەیە.
خواردنی خێزانی، برنج، شیرینی و خواردنی وەرزی بە پێی ناوچە.
دۆڵمە، بریانی/پەردە پڵاو، گۆشت و شیرینی لە هەندێک ناوچەدا بەشی خوانی بۆنەن.
چای، ماستاو، نان و خواردنی هاوبەش دەبنە بەشێک لە پەیوەندیی کۆمەڵایەتی.
کەلانە و گیای بهاری، بەرهەمی میوە و خواردنی پاشەکەوتکراو جیاوازیی وەرزی دروست دەکەن.
سەرچاوەکان و مافی بەکارهێنانی وێنەکان لە خوارەوە بەستراون.
غذا بخشی از تاریخ اجتماعی است و باید با جغرافیا، اقلیم، کشاورزی، دامداری، مهاجرت، آیین و اقتصاد پیوند داده شود. این کارت باید از ادعای «غذای ملی یکپارچه» بدون منبع پرهیز کند.
غلات، حبوبات، لبنیات، گوشت، گیاهان کوهی، میوه، خشکبار و ادویه بر اساس دسترسی محیطی و شبکههای تجارت منطقهای در شکلگیری غذاها نقش داشتهاند.
نوروز، عروسی، سوگواری، مهمانی و فصلهای کشاورزی میتوانند الگوهای متفاوت مصرف غذا ایجاد کنند؛ هر ادعا باید با منبع مردمنگاری یا تاریخی پشتیبانی شود.
نام و دستور یک غذا ممکن است در شهرها و گویشهای مختلف تغییر کند. رکورد غذایی باید نامهای جایگزین، مواد، روش پخت، منطقه و منبع را ثبت کند.
برای هر غذا: نام محلی، ترجمه، مواد، روش، زمان/مناسبت، منطقه، روایت تاریخی در صورت وجود، تصویر و منبع. دستورهای مدرن را از نسخههای تاریخی جدا کنید.
کوردی در خانواده زبانهای ایرانی قرار میگیرد و یک زبان یکگونهای نیست. این کارت باید تفاوت زبان، گویش، گونه منطقهای، خط، ادبیات و وضعیت اجتماعی را از هم تفکیک کند.
کوردی در شاخه زبانهای ایرانیِ خانواده هندواروپایی قرار دارد. پژوهش زبانشناختی باید بر شواهد آوایی، صرفی، نحوی، واژگانی و تاریخی تکیه کند.
کرمانجی، سورانی و گروه گویشهای جنوبی در بسیاری از مطالعات بهعنوان گروههای مهم بررسی میشوند؛ هەورامی/گورانی نیز در طبقهبندیهای زبانشناختی جایگاه بحثبرانگیزی دارد و نباید بدون توضیح در یک دسته ساده ادغام شود.
کرمانجی عمدتاً با الفبای لاتین در ترکیه و سوریه و سورانی عمدتاً با خط عربی-فارسی اصلاحشده در عراق و ایران نوشته میشود؛ کاربردهای دیگری نیز وجود دارد. استاندارد نوشتاری با گفتار محلی یکی نیست.
مطالعات اروپایی کوردی از سده هجدهم توسعه یافت. Encyclopaedia Iranica به آثار Maurizio Garzoni در 1787 و پژوهشهای بعدی درباره جایگاه کوردی در زبانهای ایرانی اشاره میکند.
وضعیت آموزش، رسانه و نشر کوردی در کشورهای مختلف یکسان نبوده است. این موضوع باید با تاریخ قوانین، نهادها و منابع هر کشور جداگانه بررسی شود.
کرمانجی.
سۆرانی.
زازاکی / کرمانجکی.
ئەدەبیاتی کوردی.
زمانی کوردی؛ یەک میراث، چەندین شێوە و سیستەمی نووسین
کرمانجی...
سۆرانی...
کوردیی باشووری...
گۆرانی و هەورامی...
زازاکی...
سۆرانی...
کرمانجی...
سۆرانی...
کرمانجی...
ئەم بەشە جیاوازی نێوان پۆلێنکردنی زمانەوانی، ناوی کۆمەڵایەتی و جغرافیای بەکارهێنانی زمانەکان ڕوون دەکاتەوە.
| گروپ | ناوی باو | ناوچەی سەرەکی | نووسین | تێبینیی پۆلێنکردن |
|---|---|---|---|---|
| Northern | Kurmanji | Türkiye, Syria, N Iraq, parts of Iran/Caucasus | Latin; others historically | Widely treated as Northern Kurdish |
| Central | Sorani | Iraq Kurdistan, parts of Iran | Arabic-Persian-based Kurdish | Widely treated as Central Kurdish |
| Southern | Southern Kurdish | Kermanshah, Ilam, adjacent Iraq | Arabic-Persian-based; Latin in some contexts | Internal diversity is high |
| Zaza–Gorani | Gorani / Hawrami | Hawraman and linguistic pockets | Various literary/writing traditions | Often classified separately from the three major Kurdish groups |
| Zaza–Gorani | Zazaki | Eastern Türkiye | Latin and other historical systems | Often treated as a distinct NW Iranian language |
| Borderline | Laki | Zagros contact zone | Multiple traditions | Classification varies by scholar |
کوردیی باشووری لە کرماشان، ئیلام و ناوچە پەیوەندیدارەکانی عێراق بەکاردێت.
لەکی پۆلێنکردنێکی یەکسانی نییە.
هەوار...
ئەلفوبێی سۆرانی...
سیستەمی مێژوویی...
ئەم بەشە زمان و شێوەزارەکانی کوردی بە پێی دەنگ، وشەسازی، ڕستەسازی، وشەسازی و کۆمەڵناسی زمان دەخاتەڕوو.
کرمانجی، سۆرانی و شێوەزارە باشوورییەکان لە سیستەمی دەنگ...
لە کوردیدا ڕێکخستنی ناو...
ڕستەسازیی کوردی پەیوەندییەکی گرنگی بە جۆری شێوەزار...
وشەکانی کوردی لە مێژووی درێژدا...
نووسینی مۆدێرنی کرمانجی بە ئەلفوبێی لاتینی...
سۆرانی بە شێوەیەکی بەرفراوان...
لە کۆمەڵێک ناوچەی کۆماری سۆڤیەت...
زمان دەتوانێت بەشێک لە ناسنامەی کۆمەڵایەتی بێت...
کۆچ و دیاسپۆرا دەبنە هۆی...
پشتیوانیی فۆنت، Unicode، کیبۆرد...
کوردی یەک ستانداردی نووسینی یەکگرتوو نییە...
هەندێک شێوەزار و زمانە نزیکەکان...
| گروپ/ناو | ناوچەی بەکارهێنان | نووسین | تێبینی پۆلێنکردن |
|---|---|---|---|
| Kurmanji | باکوور، ڕۆژئاوا و ناوچەکانی دیکە | لاتینی | لە سێ گروپی سەرەکیی زۆر پۆلێنکردندا |
| Sorani | باشوور و ڕۆژهەڵات | ئەلفوبێی بنەمای عەرەبی-کوردی | گروپی ناوەندی |
| Southern Kurdish | ناوچەکانی باشوور و ڕۆژهەڵات | هەردوو | جێگای توێژینەوە |
| Gorani / Hawrami | هەورامان و زاگرۆس | جیاواز | زازا-گۆرانی لە زۆر پۆلێنکردندا |
| Zazaki / Kirmanjki | ڕۆژهەڵاتی تورکیا | لاتینی | پۆلێنکردنی جیاواز |
ناوەندی توێژینەوەی کوردستان بۆ کۆکردنەوە، هەڵسەنگاندن و ڕێکخستنی زانیارییە پشتڕاستکراوەکانە؛ ئەم کارتە تەنها لیستی سەرچاوە نییە، بەڵکو چوارچێوەیەکی توێژینەوەییە.
ئامانجەکان: پاراستنی سەرچاوە، جیاکردنەوەی بەڵگە لە گێڕانەوە، ڕێکخستنی مێتادەیتا و بەستنەوەی هەر بانگەشەیەک بە سەرچاوە و بەروار.
مێژووی کوردناسی لە گارزۆنی و سەرەتای کوردناسیی ئەورووپی لە سەدەی ١٨ تا دامەزراوە و گۆڤارە نوێکان بە بەڵگە و سەرچاوەی چاپکراو ڕووندەکرێتەوە.
بوارەکان بریتین لە زمانناسی، مێژوو، ئەدەب، جوگرافیا، مرۆڤناسی، کۆمەڵناسی، میراث، مۆسیقا، هونەر، ژینگە، شار و ئابووری؛ هەر بوارێک پێویستی بە ڕێوشوێنی تایبەتی خۆی هەیە.
برای هر دامەزراوە: ناو، شوێن، بوار، جۆر، بەرواری پشتڕاستکردنەوە و لینکى سەرچاوەی فەرمی تۆمار دەکرێت؛ زانیارییەکان بە بێ سەرچاوە وەک پشتڕاستکراو ناژمێردرێن.
ناوی توێژەر، بوار، دامەزراوە، کارە سەرەکییەکان، ساڵ/ماوەی چالاکی و سەرچاوە تۆمار دەکرێت؛ هیچ پلەبەندییەکی «باشترین توێژەر» لەم ئەتڵەسەدا نییە.
بۆ کتێب و ببلیۆگرافیا: نوسەر، ناونیشان، ساڵ، بوار، جۆری سەرچاوە، بڵاوکەرەوە/گۆڤار و لینک یان DOI ئەگەر هەبێت.
ناوی گۆڤار، بوار، بڵاوکەرەوە، ISSN ئەگەر هەبێت، سیستەمی داوری، ئەرشیف و ڕێنمایی نووسین تۆمار دەکرێت.
سەرچاوە سەرەتاییەکان بریتین لە سند، نامە، ڕۆژنامە، دەستنوس، نەخشە، وێنەی مێژوویی، داتای خام و تۆماری مەیدانی؛ پێویستە پەیوەندی بە کات و شوێن و پەیوەندیی سەرچاوە ڕوون بێت.
هەر تۆمارێکی ئەرشیفی دەبێت ID، ناونیشان، بەروار، شوێن، زمان، جۆر، دروستکەر، مافی بەکارهێنان و ئاستی دەستگەیشتن هەبێت.
مێژووی زارەکی دەبێت بە ڕەزامەندی، بەروار، شوێن، زمان، تۆمارکردن، دەقنووسین و ڕێگای ئاماژەکردن پارێزراو بێت؛ مافی بەشداربووان پێش بڵاوکردنەوە پێشینە.
کاری مەیدانی: دیاریکردنی نمونە، تۆمارکردنی شوێن و کات، ڕەزامەندی، پاراستنی داتا، ناساندنی سنووردارییەکان و دووبارە پشکنین لە پڕۆتۆکۆلدا دەنووسرێت.
داتا و ئامار دەبێت ساڵ، یەکەی جوگرافی، پێناسەی متغیر و سەرچاوەی ڕوونی هەبێت؛ هیچ ژمارەیەک بە خەیاڵ زیاد ناکرێت و جیاوازی نێوان سەرچاوەکان دەبێت دیار بکرێت.
بەڵگەکان بە پۆلەکانی پشتڕاستکراو، بەڵگەدار و پێویستی بە توێژینەوەی زیاتر جیا دەکرێنەوە؛ هەر بانگەشەیەک دەبێت سەرچاوە و ئاستی دڵنیایی هەبێت.
ئەخلاقی توێژینەوە بریتییە لە ڕەزامەندی ئاگادار، نهێنی، مافی وێنە و دەنگ، مافی کۆمەڵگا و پاراستنی داتای هەستیار؛ بەشداربووان نابێت بێ ڕەزامەندی ناسراو یان زیانمەند بکرێن.
هەر پڕۆژەی توێژینەوە: Project ID، بابەت، ناوچە، بوار، ساڵی دەستپێک، دۆخ، توێژەر، سەرچاوە و بەرهەمی کۆتایی هەبێت.
هێڵی کاتی کوردناسی بە ڕووداو و کارە چاپکراوە پشتڕاستکراوەکان دروست دەکرێت؛ ١٧٨٧ خاڵێکی سەرەتایی گرنگە چونکە گارزۆنی گرامەر و فەرهەنگی کوردی بڵاوکردەوە.
کەلێنەکانی توێژینەوە بەپێی بەڵگەی بەردەست دیاری دەکرێن؛ بوارە پێویستەکان دەتوانن ژنان، مطبوعات، ژیاننامە، ئابووری، ئەدەب، داتا و مێژووی کۆمەڵایەتی بگرنەوە.
هەر سەرچاوەیەک metadataی هەبێت: نوسەر/دامەزراوە، ساڵ، ناونیشان، جۆر، DOI/URL، بەرواری دەستگەیشتن و ناوی کۆکراوە یان ئەرشیف ئەگەر هەبێت.
کتێبخانەی کراوە بۆ دۆزینەوەی سەرچاوەیە، نە بۆ جێگرتنەوەی مافی بڵاوکردنەوە؛ لینکەکان دەبێت بۆ سەرچاوەی ئەسڵی یان کاتەلۆگی باوەڕپێکراو بن.
فرهنگ زنده باید بهعنوان مجموعهای پویا و متنوع معرفی شود؛ نه یک فهرست ثابت از «رسوم کوردی». تفاوت منطقهای، نسلی، جنسیتی و شهری/روستایی باید حفظ شود.
زبان، قصهگویی، موسیقی، آیین، دانش محیطی، مهارتهای صنایع دستی و شیوههای معاش از اجزای مهم میراث ناملموساند.
پایداری میراث زمانی معنا دارد که دانش از طریق خانواده، استادکار، مدرسه، آیین، گروه هنری یا نهاد اجتماعی منتقل شود؛ بنابراین مستندسازی باید حاملان واقعی دانش را نیز ثبت کند.
فرهنگ ثابت نیست. مهاجرت، شهرنشینی، رسانه و فناوری میتوانند فرم سنتی را تغییر دهند، بدون اینکه لزوماً به معنای از بین رفتن کامل سنت باشد.
ئەم بەشە تەنها لەسەر میراثی نەماوی و شێوازی ژیان دەوەستێت و بابەتە تایبەتەکانی دیکە دووبارە ناکاتەوە.
چیرۆک و پەند و مەتەڵ و ڕوایەتە زارەکییەکان.
نەورۆز و زەماوەند و بۆنە کۆمەڵایەتییەکان.
میوانداری، کاری کۆمەڵ و هاوکاریی دوولایەنە.
یاری و هەڵپەڕکێ و بۆنە کۆمەڵایەتییەکان.
زانیاریی کشتوکاڵ، ئاژەڵداری و سروشت.
میراث بەردەوامە، بەڵام هەموو کاتێک دەگۆڕێت.
ئەم کارتە دووبارەکردنەوەی کارتە تایبەتەکانی دیکە نییە؛ تەنها میراثی نەماوی و شێوازی ژیان دەخاتەڕوو.
بەڵگە و سەرچاوەکان لەگەڵ جیاوازیی ناوچە و سەردەم پارێزراون.
ئەم کارتە جۆراوجۆری باوەڕ و نەریتە ئایینییەکان لە کۆمەڵگە کوردییەکاندا بە شێوەی بەڵگەدار و ناوچەیی دەناسێنێت؛ هیچ ئایینێک بە «ئایینی یەکەمی هەموو کوردان» ناسێنرێت.
زۆرێک لە کۆمەڵگە کوردییەکان موسڵمانن و مێژووی ئایینییان لە ژێر کاریگەریی مەزهەب و شێوازی ناوخۆیی جیاوازدا پەرەی سەندووە.
ئێزیدییەکان کۆمەڵگەیەکی ئایینیی جیاوازن و زۆربەی نەریتە دینییە زارەکییەکانیان بە کرمانجی گوازراونەتەوە؛ سەرچاوە زانستییەکان بنەچەکانی ئایینەکە بە پرۆسەیەکی ئاڵۆزی تێکەڵبوون پەیوەست دەکەن.
ئەهلەحەق یان یارسان کۆمەڵەیەکی ئایینییە کە لە ناوچەکانی ڕۆژئاوای ئێران و هەندێک ناوچەی کوردستانی عێراقدا هەیە؛ دەبێت بە ناسنامەی تایبەتی خۆی بناسرێت و لەگەڵ ئایینەکانی تر تێکەڵ نەکرێت.
لە مێژووی کۆمەڵگە کوردییەکاندا پەیوەندیی ئیسلام، طەریقەت و ڕێکخراوە صوفییەکان بە پێی ناوچە جیاواز بووە.
ڕەمەزان، جەژنە ئیسلامییەکان، مولود و بۆنەکانی تر لە هەندێک کۆمەڵگە کوردی بە شێوەی ناوخۆیی و مەزهەبی جیاواز بەڕێوە دەچن.
مۆسکە، مزگەوت، زیارتگا و شوێنە پیرۆزەکان بە پێی ناوچە و کۆمەڵگە جیاوازن؛ زانیاریی شوێنەوارەکان لە کارتی ٦ بە شێوەی تایبەتی هەڵدەگیرێت، لێرە تەنها ڕۆڵی ئایینییان باس دەکرێت.
مولودخوانی و خوێندنەوەی دینی لە هەندێک ناوچەدا بە شێوەی کۆمەڵایەتی و زارەکی بەردەوامە؛ شێوازەکان ناوچەییە و نابێت بە یەک شێوەی گشتی بۆ هەمووان پیشان بدرێن.
وردەکاریی نهێنیی ڕێوڕەسمە تایبەتەکان، ناوی کەسانی نەخوازراو و زانیاریی کەسی نابێت بەبێ ڕەزامەندی بڵاو بکرێتەوە.
ئایین، مەزهەب، ڕەگەز/نەتەوە و ناسنامەی کەلتووری یەک شت نین؛ هەر بانگەشەیەک دەبێت بە سەرچاوە و سنووری جۆگرافیایی دیاری بکرێت.
این کارت بر نقش جامعه در نگهداری دانش، آموزش، مشارکت مدنی، آرشیو و انتقال فرهنگی تمرکز دارد و نباید با تاریخ سیاسی یا معرفی توکن مخلوط شود.
دانش محلی اغلب در خانوادهها، انجمنها، استادکاران، معلمان، هنرمندان و مراکز فرهنگی نگهداری میشود. مشارکت صاحبان دانش در ثبت آن یک اصل اخلاقی است.
آموزش زبان، تاریخ و میراث باید میان محتوای مستند، روایت شفاهی و تفسیر آموزشی تفاوت بگذارد.
ثبت تاریخ شفاهی، عکس خانوادگی، روزنامه، کتاب و خاطرات میتواند برای پژوهش ارزشمند باشد؛ اما رضایت و حقوق مالکیت باید رعایت شود.
ساختار خانواده، شهرنشینی و روستا، مهاجرت و دیاسپورا، آموزش، سواد و رسانه، انجمنهای مدنی، اقتصاد محلی، کار و معیشت، جنسیت، جوانان و انتقال بیننسلی دانش باید بهصورت جداگانه و با دادههای قابل تاریخگذاری مطالعه شوند.
روایت شفاهی ارزشمند است، اما با سند مکتوب یکسان نیست. نام گوینده، زمان و مکان مصاحبه، زبان، رضایت، شرایط استفاده و تفاوت روایت با منابع دیگر باید ثبت شود. اطلاعات خصوصی یا حساس بدون رضایت منتشر نشود.
«جامعه کورد» یک واحد یکدست نیست؛ تفاوتهای منطقهای، زبانی، دینی، شهری/روستایی، نسلی و دیاسپورایی باید در توصیفها دیده شود و از تعمیم یک تجربه محلی به همه مناطق پرهیز شود.
کەناڵەکانی کۆمەڵگا و بەستەرەکانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان ڕاستەوخۆ لەسەر پەڕەی سەرەکی دانراون بۆ دەستگەیشتنی خێرا.
