کۆی دابینکردن: ٤٬٤٤٤٬٤٤٤٬٤٤٤ KURD. ئەمە ژمارەی پلاندانراوی کۆی supply ـە؛ دوای deployment دەبێت totalSupply لە کۆنتراکتی فەرمی بخوێندرێتەوە و بە ناونیشانی کۆنتراکت و block/explorer reference بڵاو بکرێتەوە.
ناوەڕۆکی کوردستان
هەموو زانیارییە سەرەکییەکان لە کارتە تایبەتەکاندا کۆکراونەتەوە؛ کارتەکە بکەوە بۆ وردەکاریی تەواو، سەرچاوە و زانیاریی پەیوەندیدار.
KURD Token — بەشی سەرەکی: ناسنامە، معماری و شەفافیەتی پرۆژە
ئەم کارتە تەنها ناساندنی تۆکن نییە؛ سندی سەرەکیی KURD ـە بۆ دیاریکردنی ناسنامەی پڕۆژە، سنووری ادعاکان، معماری توکن، دابەشکردن، نقدینەگی، سیاسەتی ٢٪، شەفافیەتی کۆنتراکت و ڕێگای پشتڕاستکردنەوە. هەر ژمارەیەکی لەم بەشەدا کە هێشتا لە Blockchain پشتڕاست نەکراوەتەوە بە «پلاندانراو» یان «پێویستی پشتڕاستکردنەوە» نیشان دەدرێت.
تۆکن بۆ BNB Smart Chain ـە و ستانداردی BEP-20 بنەمای پەیوەندیی تۆکنەکانە لەو تۆڕەدا. BEP-20 ژمارەیەک interface ـی سەرەکی و event ـی وەک totalSupply، balanceOf، transfer، transferFrom، approve، allowance، Transfer و Approval پێناسە دەکات؛ پیادەسازیی کۆنتراکتی KURD دەبێت بە کۆنتراکتی فەرمی و کۆدی پشکنراو پشتڕاست بکرێتەوە.
سیاسەتی ٢٪ تاکس/fee پلاندانراوە و لە پلانی ئێستادا بۆ LP، burn یان پۆڵی جیاوازی promotion تەرخان نەکراوە. ئەمە تەنها policy ـی سایتە؛ جێبەجێبوونی تەکنیکی تەنها بە کۆنتراکت، کۆدی verified و تراکنشەکان پشتڕاست دەکرێتەوە.
٤٤٪ی کۆی supply بۆ نقدینەگی پلاندانراوە، نزیکەی ١٬٩٥٥٬٥٥٥٬٥٥٥ KURD بە شێوەی ژمارەی نزیک. قوفڵی LP بۆ ٤ ساڵ ئامانجی پلاندانراوە، نەک بەڵگەی قوفڵی ئێستا. بەڵگەی قوفڵ تەنها دوای دروستکردنی پۆڵ و قوفڵکردنی ڕاستەقینەی LP دەبێت بڵاوبکرێتەوە.
٥٦٪ی ماوە بەم شێوەیە پلاندانراوە: ٢٠٪ کۆمەڵگا/ئیکۆسیستەم، ١٥٪ مارکێتینگ، ١٠٪ پەرەپێدان و ئاسایش، ٦٪ خەزنە و کارگێڕی، ٥٪ تیم و بەشداربووان. کۆی ئەم پێنج بەشە = ٥٦٪. هەر دابەشکردنێک پێویستی بە wallet/address و policy ـی vesting/lock ـی ڕوون هەیە پێش بەکارهێنان.
01
ناسنامە و سنووری ادعا
KURD ناوی تۆکن و ناسنامەیەکی دیجیتاڵە بۆ پرۆژەی KURDESTAN؛ ئەم وێبسایتە خۆی بەڵگەی مالکایەتیی هەموو کەلتوور، مێژوو یان هەموو کۆمەڵگای کورد نییە. ئامانجی کارتەکە جیاکردنەوەی پڕۆژەی KURD لە ادعا گشتییەکانی دەربارەی کوردستانە.
02
ئامانج و کارکردی پڕۆژە
ئامانجی پڕۆژە: دروستکردنی ناسنامەیەکی دیجیتاڵی پەیوەست بە مێژوو، کەلتوور، کۆمەڵگا و تەکنەلۆجیا، لەگەڵ بنەمای شەفافیەتی داتا. تۆکن بەخۆی بەڵگەی نرخ، قازانج، لیستکردن یان سەرکەوتنی داهاتوو نییە.
03
معماری تۆکن و ستاندارد
تۆکن بۆ BNB Smart Chain ـە و ستانداردی BEP-20 بنەمای پەیوەندیی تۆکنەکانە لەو تۆڕەدا. BEP-20 ژمارەیەک interface ـی سەرەکی و event ـی وەک totalSupply، balanceOf، transfer، transferFrom، approve، allowance، Transfer و Approval پێناسە دەکات؛ پیادەسازیی کۆنتراکتی KURD دەبێت بە کۆنتراکتی فەرمی و کۆدی پشکنراو پشتڕاست بکرێتەوە.
04
کۆی دابینکردن و بنەمای حساب
کۆی دابینکردن: ٤٬٤٤٤٬٤٤٤٬٤٤٤ KURD. ئەمە ژمارەی پلاندانراوی کۆی supply ـە؛ دوای deployment دەبێت totalSupply لە کۆنتراکتی فەرمی بخوێندرێتەوە و بە ناونیشانی کۆنتراکت و block/explorer reference بڵاو بکرێتەوە.
05
سیاسەتی ٢٪
سیاسەتی ٢٪ تاکس/fee پلاندانراوە و لە پلانی ئێستادا بۆ LP، burn یان پۆڵی جیاوازی promotion تەرخان نەکراوە. ئەمە تەنها policy ـی سایتە؛ جێبەجێبوونی تەکنیکی تەنها بە کۆنتراکت، کۆدی verified و تراکنشەکان پشتڕاست دەکرێتەوە.
06
نقدینەگی و قوفڵی LP
٤٤٪ی کۆی supply بۆ نقدینەگی پلاندانراوە، نزیکەی ١٬٩٥٥٬٥٥٥٬٥٥٥ KURD بە شێوەی ژمارەی نزیک. قوفڵی LP بۆ ٤ ساڵ ئامانجی پلاندانراوە، نەک بەڵگەی قوفڵی ئێستا. بەڵگەی قوفڵ تەنها دوای دروستکردنی پۆڵ و قوفڵکردنی ڕاستەقینەی LP دەبێت بڵاوبکرێتەوە.
07
دابەشکردنی ٥٦٪
٥٦٪ی ماوە بەم شێوەیە پلاندانراوە: ٢٠٪ کۆمەڵگا/ئیکۆسیستەم، ١٥٪ مارکێتینگ، ١٠٪ پەرەپێدان و ئاسایش، ٦٪ خەزنە و کارگێڕی، ٥٪ تیم و بەشداربووان. کۆی ئەم پێنج بەشە = ٥٦٪. هەر دابەشکردنێک پێویستی بە wallet/address و policy ـی vesting/lock ـی ڕوون هەیە پێش بەکارهێنان.
08
کۆنترۆڵی دژ بە نهنگ
سنووری دژ بە نهنگ لە پلانی سایتدا ١٪ بۆ کڕین لە هەر مامەڵە و ٢٪ بۆ هەڵگرتنی Wallet ـە. ئەمانە سنووری policy ـن، نەک بەڵگەی کۆنتراکت. دەبێت دوای deployment لە function/state ـەکانی کۆنتراکت پشتڕاست بکرێنەوە و ئەگەر جێبەجێ نەکران، لە سایت ڕاستەوخۆ چاک بکرێتەوە.
09
چێکلیستی کۆنتراکت پێش لانچ
پێش لانچ، ئەم داتایانە دەبێت بە شێوەی فەرمی پڕ بکرێنەوە: ناونیشانی کۆنتراکت، chain/network، deployer، decimals، totalSupply ـی زنجیرەیی، source code ـی verified، owner/admin permissions، mint/burn تواناکان ئەگەر هەبن، blacklist/pause/tax controls ئەگەر هەبن، و explorer link. هیچ یەکێک نابێت پێش پشتڕاستکردنەوە دروستکراوە پیشان بدرێت.
10
پڕۆتۆکۆلی پشتڕاستکردنەوە
پڕۆتۆکۆلی پشتڕاستکردنەوە: ١) ناونیشانی کۆنتراکت لە سەرچاوەی فەرمی و explorer بپشکنە؛ ٢) source code و bytecode/verification بپشکنە؛ ٣) totalSupply، decimals و balance ـە سەرەکییەکان بخوێنەوە؛ ٤) صلاحیەتەکانی owner/admin و function ـە هەستیارەکان بپشکنە؛ ٥) wallet ـەکانی allocation و LP بە transaction history پشتڕاست بکە؛ ٦) audit ـەکان تەنها بە ڕاپۆرتی فەرمی و scope ـیان باس بکە؛ ٧) هەر گۆڕانکارییەک بە timestamp و transaction hash تۆمار بکە.
11
مەترسی و بەکارهێنانی بەرپرسیارانه
ڕوونکردنەوەی مەترسی: داراییی دیجیتاڵ دەتوانێت نرخی زۆر بگۆڕێت، liquidity دەتوانێت کەم بێت، قرارداد دەتوانێت هەڵەی کۆدی هەبێت، و کاربەر دەتوانێت توکن بۆ ناونیشانی هەڵە بنێرێت. KURD هیچ قازانج، نرخ، لیستکردن یان liquidity ـی دڵنیانە بەڵێن نادات. کاربەر دەبێت پێش مامەڵە خۆی داتا و کۆنتراکت پشتڕاست بکاتەوە.
12
یاسای گۆڕانکاری و شەفافیەت
یاسای گۆڕانکاری: هەر گۆڕانێک لە supply، tax، allocation، limits، LP lock، vesting یان صلاحیەتی admin دەبێت پێش جێبەجێکردن ڕوون بکرێتەوە؛ دۆخی پێشوو، دۆخی نوێ، هۆکار، بەروار و transaction hash ـی پەیوەندیدار دەبێت لە transparency log تۆمار بکرێت.
13
ڕوودماپ
ڕوودماپی محتاط: ١) تەواوکردنی دۆکیومێنت و شەفافیەتی؛ ٢) deployment و verification ـی کۆنتراکت؛ ٣) دروستکردنی LP و بڵاوکردنەوەی بەڵگە؛ ٤) چالاککردنی مامەڵە دوای پشتڕاستکردنەوە؛ ٥) پەرەپێدانی بەشی کەلتووری، اطلس، توێژینەوە و کۆمەڵگا. هیچ قۆناغێک بە بەڵێنی نرخ یان قازانج ناسێنرێت.
14
سنووری ناوەڕۆکی کارت ١
سنووری ناوەڕۆک: Card 1 تەنها ناسنامەی KURD، معماری توکن، tokenomics، شەفافیەت و دۆخی deployment ـە. زانیاریی وردی خرید/فرۆشتن لە Card 2، جغرافیا و ٩٦ شار لە Card 4، و بابەتە کەلتوورییەکان لە کارتە تایبەتەکانن؛ دووبارەکردنەوە نابێت.
خشتەی فەرمیی تەرخانکردن
| بەش | ڕێژە | مەبەست |
|---|---|---|
| نقدینەگی | 44% | دروستکردنی پۆڵی نقدینەگی؛ بەڵگەی قوفڵ دوای دروستکردن بڵاودەکرێتەوە. |
| کۆمەڵگا/ئیکۆسیستەم | 20% | بەرنامەکانی کۆمەڵگا و پەرەپێدانی ئیکۆسیستەم. |
| مارکێتینگ | 15% | بڵاوکردنەوە و پەیوەندی؛ بە پەیوەندی بە شەفافیەتی خەرجی. |
| پەرەپێدان/ئاسایش | 10% | پەرەپێدانی فنی، پشکنین و ئاسایشی سیستەم. |
| خەزنە/کارگێڕی | 6% | پشتیوانی کارگێڕی و پێویستییە عملیاتییەکان. |
| تیم/بەشداربووان | 5% | تیم و بەشداربووان؛ پلانی ئێستا ١٢ مانگ قوفڵ و ٢٤ مانگ vesting ـی هێڵی پێشنیارکراوە، و دەبێت پێش جێبەجێکردن بە wallet و contract پشتڕاست بکرێتەوە. |
داتای کۆنترات و شەفافیەتی پاش لانچ
- Contract address — تا deployment هیچ ناونیشانێک وەک فەرمی دانانرێت.
- Explorer/source verification — لینک تەنها دوای پشتڕاستکردنەوە زیاد دەکرێت.
- Wallet transparency — ناونیشانی wallet ـەکانی allocation و LP و جوڵەی گرنگ تۆمار دەکرێت.
- Audit status — تەنها ڕاپۆرتی audit ـی فەرمی و scope ـی دیاریکراو بە audit دادەنرێت.
سەرچاوە و ستانداردە تەکنیکییەکان
BNB Smart Chain — Quick Guide · BEP-20 specification — BNB Chain BEPs · BNB Smart Chain documentation ·ئەم سەرچاوانە تەنها بنەمای تەکنیکیی ستانداردەکان پشتڕاست دەکەن؛ هیچ سەرچاوەیەک بەڵگەی deployment، audit یان tokenomics ـی KURD نییە تا کاتێک بە داتای کۆنتراکتی فەرمی پەیوەندیدار نەکرێت.
کڕین و فرۆشتنی KURD
کڕین و فرۆشتنی KURD تەنها دوای Deploy، Verification و دروستبوونی liquidity ـی پشتڕاستکراو چالاک دەکرێت. ئەم کارتە تەنها بۆ مامەڵە، پشتڕاستکردنەوە و پاراستنی بەکارهێنەرە.
دۆخی کڕین و فرۆشتن: هێشتا چالاک نەکراوە
تا کۆنتراکتی فەرمیی KURD لە BNB Smart Chain دابنرێت، پشتڕاست بکرێتەوە، Liquidity Pool ـی گشتی دروست بکرێت و بەڵگەکانی زنجیرەیی بڵاوبکرێنەوە، دوگمەکانی کڕین و فرۆشتن ناچالاک دەمێنن. هیچ ناونیشانی ساختە یان لینکێکی تاقیکردنەوە وەک فەرمی نیشان نادرێت.
BNB Smart ChainChain ID 56
KURDContract:
Not publishedDEXPancakeSwap link activates after verified deployment
١. پێداویستییەکانی پێش مامەڵە
کڕین و فرۆشتن تەنها کاتێک دەبێتە کردارێکی ڕاستەقینە کە زنجیرەی پەیوەندیدار، کۆنتراکت، Liquidity و سەرچاوەی نرخ بە شێوەیەکی پشتڕاستکراو دیار بن.
- تۆڕ: BNB Smart Chain Mainnet، Chain ID = 56.
- داراییی خەرجی مامەڵە: BNB؛ پێویستە بڕێکی گونجاو بۆ gas لە wallet ـدا بمێنێتەوە.
- ناونیشانی کۆنتراکت تەنها لە سەرچاوەی فەرمی و پشتڕاستکراو وەربگرە؛ ناونیشانی کۆپی‌کراو لە کۆمێنت و پەیامی تایبەت مەبەستە.
٢. دڵنیابوون لە کۆنتراکتی فەرمی
پێش هەر swap ـێک، پێویستە ناونیشانی کۆنتراکت، تۆڕ، token symbol و decimals لە Explorer و wallet ـدا بەراورد بکرێن.
- کۆنتراکتی فەرمی دەبێت 0x ـی 40 hex character بێت و لە سەرچاوەی فەرمیی KURD بڵاوکرابێتەوە.
- لە BscScan ـدا source code ـی verified، contract creation، holders و تراکنشەکان پشکنین بکە.
- ئەگەر ناونیشان یان دۆخی کۆنتراکت لە سایت و Explorer یەکسان نەبوو، مامەڵە مەکە تا دۆخەکە ڕوون بکرێتەوە.
٣. ڕێگای کڕینی KURD
دوگمەی کڕین لە ماڵپەڕەکەدا تەنها دوای چالاککردنی کۆنتراکتی پشتڕاستکراو کار دەکات. لەو کاتەدا wallet ـی بەکارهێنەر swap ـەکە واژۆ دەکات.
- ١) تۆڕی BNB Smart Chain هەڵبژێرە؛ ٢) ناونیشانی KURD پشتڕاست بکەرەوە؛ ٣) BNB بۆ gas بهێڵە؛ ٤) بڕی کڕین و ڕێکخستنەکانی swap پشکنین بکە؛ ٥) تەنها ئەو کاتە transaction واژۆ بکە کە هەموو زانیارییەکان دروستن.
٤. ڕێگای فرۆشتنی KURD
فرۆشتن پێویستی بە هەمان پشکنینی کۆنتراکت و تۆڕ هەیە. پێش واژۆکردن، ئەنجامی پێشبینیکراو، fee، price impact و بڕی گەڕانەوە پشکنین بکە.
- پێش swap ـی KURD بۆ BNB، پشکنینی token approval ـەکە بکە؛ ئەگەر approval پێویست بوو، تەنها بۆ contract ـی ڕاستەقینەی DEX واژۆ بکە.
٥. Slippage و Price Impact چییە؟
ئەم دوو مەفهومە یەک شت نین. Slippage سنووری جیاوازیی نرخی ئەنجامدراوە لەگەڵ نرخێکی چاوەڕوانکراوە؛ Price Impact کاریگەریی قەبارەی swap ـە لەسەر نرخی پۆڵی liquidity.
- Slippage ـی زۆر بەرز دەتوانێت مەترسیی fill ـی خراپ زیاد بکات؛ زۆر کەمیش دەتوانێت swap ـەکە fail بکات. هیچ ژمارەیەکی یەکگرتوو بۆ هەموو بازاڕێک نییە.
- ئەگەر Price Impact زۆر بەرز بوو، قەبارەی مامەڵە، قووڵاییی پۆڵ و نرخەکە دووبارە پشکنین بکە.
٦. Approval و پاراستنی Wallet
Approval مۆڵەتێکە کە token contract یان DEX دەتوانێت بە پێی allowance ـەکە token ـەکانت بەکاربهێنێت. ئەمە جیاوازە لە واژۆکردنی swap ـی خۆی.
- هیچ کات seed phrase، private key یان کۆدی recovery بە هیچ کەسێک مەدە.
- پێش هەر approval ـێک ناونیشانی spender/contract پشکنین بکە و ئەگەر wallet ڕوونکردنەوەی داواکارییەکە نادات، واژۆ مەکە.
٧. پشتڕاستکردنەوەی transaction
دوای واژۆکردن، بە transaction hash دۆخی مامەڵەکە لە Explorer پشکنین بکە؛ پەیامی wallet بە تەنیا بەڵگەی کۆتایی نییە.
- Success / Failed / Pending دۆخەکان جیا بکەرەوە.
- بڕی KURD و BNB، recipient، gas و transaction status پشکنین بکە.
- ئەگەر token لە wallet ـدا نەردرا، network و contract address ـی دروست و manual import پشکنین بکە.
٨. دژە فیشینگ و دژە کۆنتراکتی ساختە
لە پرۆژەیەکی token ـدا زۆرترین مەترسییەکان لە ناونیشانی هەڵە، دامەزراندنی fake token، لینکە ساختەکان و داواکارییەکانی private key دێن.
- ناونیشانی KURD تەنها لە سایت و سەرچاوەی فەرمیی پشتڕاستکراو وەربگرە.
- هیچ پەیامێکی DM، Telegram، Instagram یان X نابێت داوای seed phrase یان private key بکات.
٩. ئەگەر swap سەرنەکەوت
transaction ـی fail بوون هەمیشە بە مانای ئەوە نییە کە token ـەکەت ون بووە؛ هەموو جارێک hash و status ـی زنجیرەیی پشکنین بکە.
- Network و RPC ـی wallet پشکنین بکە؛ BSC Mainnet Chain ID = 56.
- ئەگەر balance ـەکە لە Explorer دروستە بەڵام wallet نایبینێت، token import و network پشکنین بکە.
١٠. چالاککردنی دوگمەکانی کڕین و فرۆشتن
لە کۆدی سایتدا دوگمەکان بە شێوەی بنەڕەتی disabled ـن. تەنها کاتێک چالاک دەکرێن کە ناونیشانی کۆنتراکت بە شێوەی دروست داخل بکرێت و پشتڕاستی deployment و verification و liquidity بکرێت.
- Deploy → Verify source → Confirm liquidity → Publish explorer/LP evidence → Enable buttons.
١١. یاساکانی پاراستن و شەفافیەت
ئەم کارتە ڕێنماییی کردارە، نەک بەڵێنی قازانج. نرخ، liquidity و volume دەتوانن بە توندی بگۆڕن و زیان ڕووبدات.
- ماڵپەڕ هەرگیز داوای پارە، private key یان recovery phrase ناکات.
- هیچ نرخێک یان قازانجێکی دڵنیابوو پێشبینی ناکرێت.
١٢. سەرچاوە و بنەمای زانیاری
زانیارییەکانی تۆڕ و wallet لەم کارتەدا بە مستەنداتی فەرمیی BNB Chain پشتگیری کراون. داتای کۆنتراکتی KURD تەنها دوای deployment ـی ڕاستەقینە دەبێت بە Explorer ـەوە پشتڕاست بکرێت.
تایبەتمەندی شاری KURD
شاری هەفتە
هەر هەفتە شارێک لە ئەتڵەسی شارەکان بە پڕۆفایلی توێژینەوەیی و بەدواداچوون‌پذیر ناسێنراوە.
پێشبینینی پێش لانچ
هەولێر
بارکردنی زانیاریی شاری هەفتە…
وێنەی شار…
96شار لە ئەتڵەس
4بەش/ناوچە
11بوارەکانی پڕۆفایل
100%تۆماری سەرچاوەدار
پڕۆفایلی زانستیی کارت ٣
پشتڕاستکردنەوەی بەردەوام
ئەتڵەسی شاری هەفتە
١. ئامانج و سنوور
کارت ٣ تەنها تایبەتە بە شاری هەفتە.
٢. ڕێگای هەڵبژاردن
خولی هەفتەیی بە بنەمای بەرواری لانچی پڕۆژە کار دەکات.
٣. هاوسەنگیی ٩٦ شار
ئەتڵەسەکە ٩٦ شار لە تۆمارەکانی چوار بەش دەگرێتەوە.
٤. ١١ بوارەی پڕۆفایل
ناسنامە، جوگرافیا، دانیشتووان، مێژوو، میراث، کەلتوور، زمان، ئابووری، پیشە و دەستکاری، وێنەکان و سەرچاوەکان.
٥. یاسای دانیشتووان
هیچ ژمارەیەکی دانیشتووان نابێت بە ژمارەی پارێزگا یان ناوچە تێکەڵ بکرێت.
٦. مێژوو و بەڵگە
بانگەشەی مێژوویی بەبێ سەرچاوەی ناوی‌دار و بەروار نەنووسرێت.
٧. وێنە و مۆڵەت
وێنەی شاری هەفتە سەرچاوە و کریدیتی ڕوونی هەیە کاتێک وێنەی دەرەکی بەکاردێت.
٨. نوێکردنەوەی خۆکار
دوای لانچ، هەفتەکە بە شێوەی خۆکار لەسەر بنەمای بەروار دیاری دەکرێت.
٩. ڕوونکردنەوەی دۆخی پێش لانچ
تا ڕۆژی لانچی پڕۆژە، کارت بە شێوەی پێشبینین کار دەکات.
١٠. بەستنی پڕۆفایل بە ئەتڵەس
دوگمەی «زانیاری تەواو» کاربەر دەباتە پڕۆفایلی هەمان شار.
١١. ستانداردی داتا
تۆماری شار لە ١١ بوارەی سەرەکی پێکدێت.
١٢. سنووری ئەخلاقی و زمانی
ناسنامەی شار و زمان نابێت بە ڕێژەی دانیشتووانی خەیاڵی پڕبکرێتەوە.
ئەم بەشە دوای لانچ بە شێوەی خۆکار لەسەر بنەمای بەروار نوێ دەکاتەوە؛ هیچ ئاپلۆدێکی هەفتانە پێویست نییە.
چوار پارچەی کوردستان
٤ پارچەی کوردستانڕۆژهەڵات • باکوور • باشوور • ڕۆژئاوا
پایەی زانیاریی شارەکانژمارە و زانیارییەکان تەنها کاتێک بە دڵنیایی پیشان دەدرێن کە ساڵ و سەرچاوەیان دیار بێت؛ خانەی ناتەواو بە پێویستی بە توێژینەوە نیشان دەدرێت.
کۆنترۆڵی توێژینەوە
داشبۆردی توێژینەوەی شارەکان
پێشکەوتنی داتا بە شێوەیەکی ڕوون پیشان دەدرێت؛ هیچ ژمارەیەکی بێ سەرچاوە بە داتای پشتڕاستکراو ناژمێررێت.
معیاری پێشنیارکراو: ناسنامە → جۆگرافیا → دانیشتووان بە ساڵ و سەرچاوە → مێژوو → میراث → کەلتوور → زمان → ئابووری → وێنە → سەرچاوەکان. هەر خانەیەک کە پشتڕاست نەکراوە بە ڕوونی وەک «پێویستی بە توێژینەوە» نیشان دەدرێت.
تۆماری بەڵگە
دفتر بەڵگەی شارەکان
هەر شار بە خانەیەکی جیاواز هەڵدەسەنگێندرێت؛ سەرچاوەی ناوچەیی جێگای سەرچاوەی تایبەتی شار ناگرێتەوە.
| City | Region | Score | Population | History | Heritage | Culture | Language | Economy | Sources | Integrity |
|---|
KURDESTAN ATLAS — ٩٦ شاری زانستی
دۆسیەی زانکۆیی و سیستەمی بەڵگە بۆ ئەتڵەسی ٩٦ شار و چوار ناوچە
96کۆی شار
4ناوچە
96ID ی یکتا
96تۆمارکراو
پێناسە و سنووری ئەڵەتەسی شارەکان
ئەم کارتە ئەتڵەسی ٩٦ شارەی پڕۆژەکەیە لە چوار ناوچەی ڕۆژهەڵات، باکوور، باشوور و ڕۆژئاوا. ئەم دابەشکردنە چوارچێوەیەکی جۆگرافیایی-کەلتووریی بۆ ڕێکخستنی داتای پڕۆژەکەیە، نەک بانگەشەی سنووری یاسایی یان یەکەیەکی کارگێڕیی یەکگرتوو.
ژمێریاری و هاوسەنگی چوار ناوچە
ڕۆژهەڵات ٣٢ شار، باکوور ٣١ شار، باشوور ٢١ شار و ڕۆژئاوا ١٢ شار هەیە؛ کۆی گشتی ٩٦ تۆمارە. هەر شار ID ـی تایبەتی هەیە و تۆمارەکان بە ناوی ناوچەکە پۆلێن کراون.
پڕۆفایلی یەکگرتووی هەر شار
هەر تۆمارێک دەتوانێت ناسنامە، ناوی جیاواز بە زمانەکان، شوێن، کۆئۆردینات، دانیشتووان و ساڵ، مێژوو، جۆگرافیا، کەلتوور، دەستکاری، ئابووری، میرات، زمان، وێنە و سەرچاوەکان لەخۆ بگرێت.
یاسای دانیشتووان
هیچ ژمارەیەکی دانیشتووان بەبێ ساڵ و سەرچاوەی دیاریکراو وەک ژمارەی پشتڕاستکراو پیشان نادرێت. ژمارەی پارێزگا یان ناوچە نابێت جێگرەوەی دانیشتووانی خودی شار بێت.
جۆگرافیا و شوێن
کۆئۆردینات و زانیاریی جۆگرافیایی دەبێت بە سەرچاوەی شار یان داتابەیسی جۆگرافیایی پشتڕاست بکرێتەوە. زانیاریی دیمەن، بەرزی، ئاو و پەیوەندییە جۆگرافییەکان بە شارەکەوە دەبەسترێن.
مێژوو و میراث
مێژوو و میراث دوو خانەی جیاوازن. شوێنێکی مێژوویی لە ناو جۆگرافیای شاردا بەخۆی بەڵگەی ئەوە نییە کە دروستکەر یان سەرەتای ناسنامەی شوێنەکە کورد بووە؛ ناسنامە و بەڵگەی مێژوویی بە جیاوازی تۆمار دەکرێن.
زمان و شێوەزار
زانیاریی زمان نابێت بە تێگەیشتنی ناڕاستەوخۆ لە ناوی ناوچە یان ناسنامەی گشتی دروست بکرێت. خانەی زمان دەبێت بە توێژینەوەی زمانەوانی، سەرچاوەی ناوخۆیی یان داتای دامەزراوەیی پشتڕاست بکرێت و هیچ ڕێژەیەک بەبێ سەرچاوە دانەنرێت.
کەلتوور، پیشە و ژیانی ڕۆژانە
کەلتوور، پیشەسازی و نەریتەکان بە ناوچە و شار پەیوەست دەکرێن و نابێت بە شێوەی یەکدەست بۆ هەموو کوردەکان گشتی بکرێن. خانەی دەستکاری بۆ پیشەی بەڵگەدار و پەیوەندیی ناوخۆیی بەکاردێت.
وێنە و مافەکانی بەکارهێنان
وێنەی هەر شار دەبێت سەرچاوە و مافی بەکارهێنانی دیار بێت. Wikimedia Commons یان سەرچاوەی تر تەنها کاتێک بەکاردێت کە فایلەکە، پەیوەندی و مۆڵەتی بەکارهێنان ڕوون بێت؛ alt text بۆ دەستگەیشتن پارێزراوە.
پلەی بەڵگە و دۆخی توێژینەوە
تۆمارەکان دەتوانن «بەڵگەدار»، «بنەڕەتی/ناتەواو» یان «پێویستی بە توێژینەوە» بن. ئەم پلەیە بە مانای باشتر/خراپتر نییە؛ تەنها ئاستی بەردەستی بەڵگەی بڵاوکراوەیە.
سەرچاوە و پڕۆتۆکۆلی پشتڕاستکردنەوە
بۆ هەر شار سەرچاوەکان دەبێت بۆ ناسنامە، دانیشتووان، جۆگرافیا، مێژوو، میراث، کەلتوور، زمان، ئابووری، دەستکاری، وێنە و خانەکانی دیکە تا ئەوەی بەردەستە جیا بکرێنەوە. سەرچاوەی ناوچەیی جێگرەوەی سەرچاوەی تایبەتی شار نییە.
پەیوەندی کارت ٣ و کارت ٤
کارت ٣ «شاری هەفتە» بۆ پیشاندانی شارێکی هەفتانەیە؛ کارت ٤ ئەڵەتەسی بنەڕەتیی ٩٦ شارەکەیە. داتای شار لە یەک بنکەی داتا بەکاردێت بۆ ئەوەی دووبارەکردنەوە و ناهاوسەنگی کەم بکرێتەوە.
ڕێنمایی ناوەڕۆکی شار
لە پڕۆفایلی هەر شاردا ڕیزبەندی پێشنیارکراو: ناسنامە → جۆگرافیا → دانیشتووان و ساڵ → مێژوو → میراث → کەلتوور → زمان → ئابووری → پیشە و دەستکاری → وێنە → سەرچاوە. خانەی بەڵگەدار نەبوو نابێت بە دڵنیایی بنووسرێت.
سنووری ئەو کارتە
ئەم کارتە تەنها ئەڵەتەسی چوار ناوچە و ٩٦ شارە. مێژووی گشتی کوردستان لە کارت ٥، شوێنەکانی میراث و گەشت لە کارت ٦، و توێژینەوە و ڕێبازی سەرچاوەکان لە کارت ١٣ دەخرێنە ناو بابەتی تایبەتی خۆیان؛ ئەمە بۆ دووبارەکردنەوە کەمکردنەوەیە.
دۆخی QA و پڕۆژە
لە بنەمای ئێستا: ٩٦ تۆمار، ٩٦ ID ـی جیاواز، ٤ ناوچە و داتای بەشێک بە evidenceScore ـی جیاواز. خانەکانی ناتەواو بە شێوەی «پێویستی بە توێژینەوە» دەخرێنەڕوو و نابێت بۆ پڕکردنەوەی بۆشاییەکان داتای خەیاڵی زیاد بکرێت.
خشتەی چوار ناوچە
| ناوچە | وڵات | ژمارەی شار |
|---|---|---|
| ڕۆژهەڵات | ئێران | 32 |
| باکوور | تورکیا | 31 |
| باشوور | عێراق | 21 |
| ڕۆژئاوا | سوریا | 12 |
سەرچاوە و ئاستی بەڵگە
سەرچاوەکان لە تۆماری هەر شاردا هەڵگیراون. بۆ ژمارەی دانیشتووان، سەرچاوەی ساڵ‌دار و شار-ئاست پێشترە؛ بۆ شوێن و میراث، سەرچاوەی دامەزراوەیی/زانستی وەک UNESCO و داتابەیسی جۆگرافیایی بەکاردهێنرێت. داتای ناتەواو بە ڕوونی نیشان دەدرێت.
ناوەندی میراثی جیهانیی یونسکۆGeoNamesWikimedia Commonsئەتڵەسی زانستیی چوار پارچەی کوردستان
ئەم ئەتڵەسە چوار ناوچەی بەکارهێنراوی پڕۆژەکە بە شێوەیەکی جۆگرافیایی-مێژوویی و بە بەڵگە دەناسێنێت. ناوی ناوچەکان بۆ پۆلێنکردنی کەلتووریی پڕۆژەکەیە و جێگرەوەی سنووری فەرمیی وڵاتان نییە.
4ناوچەکانی پڕۆژە
96تۆمارەکانی ئەتڵاسی شارەکان
4چوارچێوەکانی دەوڵەت
A–Dئاستەکانی بەڵگە
1. تعریف و دامنه
«چوار بەش» لەم وێبسایتەدا چوارچێوەیەکی جۆگرافیایی-کەلتوورییە بۆ ڕێکخستنی داتا: ڕۆژهەڵات لە ئێران، باکوور لە تورکیا، باشوور لە عێراق و ڕۆژئاوا لە سوریە. ئەم زاراوەیە نابێت وەک یەکەیەکی کارگێڕیی یەکگرتوو یان سنوورێکی یاساییی هاوچەرخ لێک بدرێتەوە. بەکارهێنانی مێژوویی ناوی کوردستان لە سەردەمە جیاوازەکاندا هەمان شێوە نەبووە.
2. ڕۆژهەڵات — ئێران
ئەم بوارە لە پڕۆژەدا ئاماژە بە ناوچە کوردنشینەکانی ئێران دەکات و داتاکان دەبێت بە پارێزگا، ناوچە و شار بە وردی جیا بکرێنەوە. سەرچاوە پسپۆڕەکان بڵاوبوونەوەی گروپ و هۆزە کوردەکان لە ڕۆژئاوا و باکووری ڕۆژئاوای ئێران تۆمار کردووە؛ هەورامانیش نموونەیەکی گرنگی دیمەنی کەلتووریی کوردییە لە زاگرۆس.
نموونەی بەڵگەدار: UNESCO دیمەنی کەلتووری هەورامان/ئوراماناتی لە پارێزگاکانی کوردستان و کرماشان بە میراثی جیهانی تۆمار کردووە و پەیوەندییەکەی بە کەلتووری هەورامی و گونجانی مێژوویی لەگەڵ ژینگەی زاگرۆس باس دەکات.
3. باکوور — تورکیا
ئەم بوارە لە پڕۆژەدا ئاماژە بە ناوچە کوردنشینەکانی تورکیا دەکات؛ بەڵام هەر شوێنێکی مێژوویی لەم جۆگرافیایەدا بەڵگەی «دروستکراوی کوردان» نییە. ئامەد نموونەیەکی میراثی چەندچینە کە یونسکۆ سەردەمە هێلێنی، ڕۆمانی، ساسانی، بیزەنتی، ئیسلامی و عوسمانییەکانی لە مێژووی ئەو شوێنەدا تۆمار کردووە. بۆیە جۆگرافیای کوردنشین دەبێت لە ناسنامەی دروستکەرانی سەرەتایی بەرهەمەکە جیا تۆمار بکرێت.
4. باشوور — عێراق
ئەم بوارە لە پڕۆژەدا ئاماژە بە ناوچە کوردنشینەکانی عێراق دەکات، بە سەرنجێکی تایبەت بۆ هەرێمی کوردستان و شارەکانی ئەتڵاسی پڕۆژە. قەڵای هەولێر نموونەیەکی دیاری میراثی شارستانییە و یونسکۆ لە ٢٠١٤ لە لیستی میراثی جیهانی تۆماری کردووە. داتای شارەکان دەبێت شار، ناوچە و پارێزگا بە جیاوازی بپارێزێت.
5. ڕۆژئاوا — سوریا
ئەم بوارە پێویستی بە ئاگاداریی داتای زیاتر هەیە. جەنگ، گواستنەوەی دانیشتووان، گۆڕانکارییە کارگێڕییەکان و کەمبوونی داتای هاوتا دەتوانن کاریگەری لەسەر ئامار و نەخشەکان هەبێت. لە نەبوونی سەرچاوەی پێویست، ئەتڵاس دەبێت «بۆشایی توێژینەوە» پیشان بدات و لە بەرهەمهێنانی ژمارەی خەمڵێنراو بەبێ سەرچاوە خۆ بپارێزێت.
٦. جۆگرافیای سروشتیی هاوبەش
زاگرۆس، دۆڵەکان، دەشتەکان، ڕووبارەکان و ڕێگاکانی پەیوەندی بۆ تێگەیشتن لە بڵاوبوونەوەی نیشتەجێبوون، کشتوکاڵ، ئاژەڵداری و بازرگانی گرنگن؛ بەڵام «لە زاگرۆسدا بوون» بە تەنیا پێوەری پێناسەکردنی ناوچەی کوردنشین نییە. هەر بانگەشەیەکی جۆگرافیایی دەبێت یەکەی شوێن و سەرچاوەی خۆی هەبێت.
٧. ئەتڵاسی سیاسی ≠ ئەتڵاسی کەلتووری
دەوڵەتی هاوچەرخ، یەکەی کارگێڕی، ناوی ناوخۆیی، ناونیشانی ناوچەییی پڕۆژە و مەودای مێژوویی دەبێت خانەی جیاواز بن. ئەم ڕێگایە ڕێگری دەکات لەوەی سنووری کەلتووری، سیاسی و مێژوویی بە هەڵە جێگای یەکتر بگرن.
8. ستانداردی ناونان
ناوی سەرەکیی شار/شوێن، ناوی ناوخۆیی، ناوی ئینگلیزی و ناوە مێژووییەکان دەبێت خانەی جیاواز بن. ئەگەر چەند ناوی بەڵگەدار هەبێت، هەموو ناوەکان لەگەڵ دەوروبەر و سەرچاوە تۆمار دەکرێن؛ هیچ شێوەی نووسینێک بەبێ ڕوونکردنەوە بە «ڕەسەنتر» ناونادرێت.
9. ستانداردی دانیشتوان
دانیشتووان تەنها بە ساڵ و سەرچاوەی باوەڕپێکراو ڕاپۆرت دەکرێن. دانیشتووانی شار، ناوچە، شارستان و پارێزگا نابێت جێگای یەکتر بەکاربهێنرێن. داتای بێ بەروار یان سەرچاوە وەک «پێویستی بە توێژینەوە» دەمێنێتەوە.
١٠. بەستنەوە بە ئەتڵەسی ٩٦ شار
ئەتڵاسی پڕۆژە ٩٦ تۆماری شار بە ناسنامەی سەربەخۆ هەیە. ناسنامەی شار پێوەری سەرەکیی پەیوەستکردنی داتاکانە؛ ناوی پیشاندان بە تەنیا ناسنامەی پشتبەستراو نییە. هەر پەڕگەیەک دەتوانێت بە مێژوو، زمان، میراث، کەلتوور، ئابووری، وێنە و سەرچاوە پەیوەست بێت.
11. ئاستی بەڵگە A/B/C/D
A: سەرچاوەی سەرەتایی/فەرمی یان زانستییەکی زۆر بەهێز؛ B: سەرچاوەی زانستی یان دامەزراوەیی باوەڕپێکراو؛ C: داتای بەسوود بەڵام پێویستی بە پشتڕاستکردنەوە یان تەواوکردن هەیە؛ D: بانگەشەی تۆمارنەکراو یان پێویستی بە توێژینەوە. ئاستی بەڵگە پەیوەندی بە کوالێتی بەڵگەنامەکانەوە هەیە، نەک بە بایەخی کەلتووری کۆمەڵگایەک.
١٢. ڕێبازی بەراوردی چوار ناوچە
بەراورد تەنها لە گۆڕاوە هاوتاکاندا دەکرێت: جۆگرافیا، یەکەی کارگێڕی، دانیشتووان لەگەڵ ساڵ، زمان/جۆری زمان، میراثی تۆمارکراو، ئابووری، سەرچاوە وێنەییەکان و سەرچاوە زانستییەکان. بەراوردکردنی ژمارەکان بەبێ یەکسانکردنی یەکە و ساڵ قەدەغەیە.
١٣. نەخشەکردن و GIS
هەر نەخشەیەک دەبێت سەرچاوەی چین، بەرواری ئامادەکردن، پێوانە و ئەگەر پێویست بوو سیستەمی کۆئۆردینات/وردیی شوێن و سنووری داتا دیاری بکات. شوێنە هەستیارەکان نابێت بەبێ هەڵسەنگاندنی پاراستن کۆئۆردیناتی وردیان بڵاو بکرێتەوە.
١٤. دانیشتووان و گواستنەوە
گۆڕانی دانیشتووان دەتوانێت بەهۆی گەشەی سروشتی، کۆچ، جەنگ، ئاوارەبوون، شارنشینی یان گۆڕانی سنووری کارگێڕی بێت. هیچ گۆڕانێکی دانیشتووان بەبێ پشکنینی پێناسەی یەکەی ئاماری و ماوەی کاتی لێک نادرێتەوە.
15. بەستنەوە بە ئەتڵەس زبانی
زانیارییە زمانییەکانی کارتی ١٢ دەبێت بە تۆمارەکانی شارەکانی ئەم ئەتڵاسەوە پەیوەست بکرێن. «زمانی باڵادەست»، «زمانە بەردەستەکان»، «جۆری زمان»، «زمانی فێرکردن» و «زمانی خێزانی» چەمکی جیاوازن و نابێت لە یەک خانەدا تێکەڵ بکرێن.
١٦. میراث و ناسنامە
بوونی بەرهەمێک لە جۆگرافیای کوردنشین بە تەنیا سەلمێنەری خاوەندارێتی یان دروستکردنی ئەو بەرهەمە لەلایەن نەتەوەیەک نییە. سەردەمی مێژوویی، دروستکەرانی ناسراو، بەکارهێنان، دۆخی تۆمار و کۆمەڵگای پەیوەندیدار دەبێت بە جیاوازی ڕاپۆرت بکرێن.
17. سنوورە مێژووییەکان
سنوورە مێژووییەکان لە سەردەمە جیاوازەکاندا گۆڕاون. نەخشەی مێژوویی دەبێت مێژوو، پێوانە و سەرچاوەی هەبێت و نابێت سنووری ئەمڕۆ بۆ ڕابردوو گشتی بکرێت. توێژینەوەی Cambridge دەربارەی چەمکی خاکی کوردستانیش جەخت لە گۆڕانی مێژوویی ئەم چەمکە دەکاتەوە.
18. ئەتڵەسی زیندوو و وەشانبەندی
هەر چاککردنەوەیەکی داتا دەبێت بەرواری پێداچوونەوە، سەرچاوەی نوێ، هۆکاری چاککردنەوە و وەشانی داتا تۆمار بکات. سڕینەوە یان گۆڕینی تۆمارێکی گرنگ بەبێ مێژووی چاککردنەوە لە ڕووی توێژینەوەوە قبوڵکراو نییە.
19. بۆشایی توێژینەوە
کەمبوونی داتا، بە تایبەتی لە ناوچەکانی جەنگ یان ناوچەکانی دەستگەیشتنی سنووردار، بەشێکە لە ئەنجامی توێژینەوە. ئەتڵاس دەبێت نەبوونی داتا پیشان بدات، نەک بۆ ئەوەی خشتەکە تەواو دیار بێت ژمارە یان تەرخانکردنی کەلتووری بەرهەم بهێنێت.
20. ئەخلاقی توێژینەوە
بۆ داتاکانی پەیوەندیدار بە کۆمەڵگە زیندووەکان، وێنەی کەسان، چیرۆکە ناوخۆییەکان و شوێنە هەستیارەکان، دەبێت ڕەزامەندی، تایبەتمەندی، مافی چاککردنەوە و مەرجەکانی بەکارهێنان لە داتا تۆمار و ڕەچاو بکرێن. گشتیبوونی شوێن بە مانای ئازادبوونی هەموو جۆرەکانی بەکارهێنانی وێنە یان ڕوایەت نییە.
٢١. پێوەری سەرکەوتنی ئەتڵاس
ئەتڵاسی سەرکەوتوو تەنها ئەتڵاسێکی پڕ لە ناو و ژمارە نییە؛ دەبێت پشکنین‌کراو، سەرچاوەدار، نوێکردنەوەی ئاسان و ڕوون لەسەر سنوورەکانی خۆی بێت. ئامانجی ئەم وەشانە دروستکردنی چوارچێوەیەکی زانستی و پەرەپێدراوی داتایە، نەک بانگەشەی کۆتایی دەربارەی هەموو سنوور و دانیشتووانەکان.
هەر شار بە زانیاریی تایبەتی و وێنەی سەرچاوەدار پێشکەش دەکرێت؛ ئەگەر سەرچاوەی وێنە بەردەست نەبێت، وێنەی جێگرەوە پیشان دەدرێت.
دۆسیەی زانکۆیی جغرافیای مێژوویی و لۆژیکی چوار ناوچە
«کوردستان» لە توێژینەوەکاندا چەمکێکی جۆگرافیایی-مێژووییە و سنوورەکەی لە سەردەم و سەرچاوە جیاوازەکاندا یەکسان نەبووە. ئەم کارتە دەبێت چوار بوارەکەی بەکارهێنراوی پڕۆژە لە سنوورە سیاسییەکانی دەوڵەتە هاوچەرخەکان جیا بکاتەوە.
جۆگرافیای سروشتی
ناوەندی جۆگرافیایی کوردنشینانی مێژوویی بە شێوەیەکی سەرەکی بە زنجیرە شاخەکانی زاگرۆس و ناوچەکانی دەوروبەرییەوە پەیوەندیدارە. شاخستان، دۆڵ، ڕووبار، دەشت و ڕێگاکانی پەیوەندی لە پێکهێنانی نیشتەجێبوون، ئاژەڵداری، کشتوکاڵ و تۆڕە بازرگانییەکاندا ڕۆڵیان هەبووە.
چوار ناوچەی پڕۆژە
ڕۆژهەڵات بۆ ناوچە کوردنشینەکانی ئێران، باکوور بۆ ناوچە کوردنشینەکانی تورکیا، باشوور بۆ هەرێمی کوردستانی عێراق و ناوچە پەیوەندیدارەکان، و ڕۆژئاوا بۆ ناوچە کوردنشینەکانی سوریە لەم وێبسایتەدا وەک ناساندنی کەلتووری-جۆگرافیایی بەکاردێن. ئەم ناونیشانانە جێگرەوەی ناوی فەرمی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتەکان نین.
سنوور و دانیشتووان
سنووری کەلتووری و زمانی هەمان سنووری کارگێڕی نییە. دانیشتووان، ناوە ناوخۆییەکان و بوارە زمانییەکان دەبێت بە پشتبەستن بە سەرچاوە و ساڵی دیاریکراو ڕاپۆرت بکرێن و لە ژمارەی جێگیر و بێ بەروار دوور بکرێتەوە.
ڕێبازی نەخشەکردن
نەخشەی کارلێکەری دەبێت سەرچاوە، مێژووی داتا، پێوانە و پێناسەی یەکەی جۆگرافیایی پیشان بدات. بۆ شارەکان، «شار»، «شارستان/ناوچە» و «پارێزگا» نابێت لە یەک ئاستی ئاماری تێکەڵ بکرێن.
سەرچاوە سەرەکییەکانی ئەم دۆسیەیە
١١. سەلامەتی داتا — ئەتڵاسی چوار ناوچە
چوار ناوچە چوارچێوەیەکی جۆگرافیایی-کەلتووریی بۆ ڕێکخستنی داتای پڕۆژەیە و سنووری یاساییی هاوچەرخ دیاری ناکات. هەر تۆماری شار تەنها بە یەک ناوچە پەیوەستە.
- ڕۆژهەڵات: 32 شار
- باکوور: 31 شار
- باشوور: 21 شار
- ڕۆژئاوا: 12 شار
مێژووی کوردستان — ئەتلەسی مێژوویی ئەکادیمی
کارت ٥ مرجعی سەرەکیی مێژووی پڕۆژەیە: بە شێوەی سەردەم‌محۆر و سەرچاوەمحۆر مێژووی ناوچە، کۆمەڵگا و دەسەڵات دەخوێنێتەوە؛ هیچ سنووری مێژوویی بە شێوەی سنووری ئەمڕۆ بۆ هەموو سەردەمەکان ناگوازرێتەوە.
٢٠+ بوار
٢٥+ خاڵی کاتی
٤ ڕێڕەوی ناوچەیی
A–D ئاستی بەڵگە
جۆگرافیای مێژوویی و گۆڕانی مانای «کوردستان»
ناوی کوردستان لە هەموو سەردەمەکاندا ناوی یەک سنووری جێگیر نەبووە؛ نەخشەکان دەبێت بەروار، سەرچاوە و شێوازی سنووردانانیان ڕوون بکەن.
پێش مێژوو و شوێنەوارناسی
شوێنەوارەکانی زاگرۆس و ناوچەکانی دەوروبەر بەڵگەی گرنگی ژیانی مرۆڤن؛ بەڵام بەڵگەی باستانی نابێت بە خۆی بە ناسنامەی نەتەوەییی ئەمڕۆ بگۆڕدرێت.
ناوە کۆنەکان و ناساندنی کۆمەڵەکان
ناوەکانی وەک Carduchi و Cyrtii لە سەرچاوە کلاسیکەکاندا هاتوون. پەیوەندیی ڕاستەوخۆیان بە کوردانی ئەمڕۆ بابەتی گفتوگۆی زانستییە و پێویستی بە بەراوردی زمان و سەرچاوە هەیە.
سەرچاوە کلاسیکەکان و ڕەخنەی سەرچاوە
دەقەکانی گزنفون و نووسەرانی کۆن بۆ جۆگرافیا و کۆمەڵەکانی ناوچەکە بەهادارن، بەڵام دەبێت لە ژینگەی نووسین، مەبەست و زانیارییە دووەمینەکاندا بخوێندرێنەوە.
سەردەمی ئیسلامیی سەرەتایی و ناوەڕاست
ناوچەکە لە تۆڕی دەسەڵاتە ئیسلامییەکان، شارەکان، خاندانە ناوخۆییەکان و ڕێگاکانی بازرگانی تێکەڵ بوو؛ ناساندنی کوردی و ناوەکانی کۆمەڵەکان لە سەرچاوە جیاوازەکاندا بە هەمان شێوە نییە.
دیناستی و ئیمارەتە کوردییەکان
بوتان، سۆران، بابان، بەهدینان، ئەردەلان و ناوچەکانی تر شێوەی جیاوازی دەسەڵات و خودموختارییان هەبوو. پەیوەندییان بە دەسەڵاتە گەورەکان پێویستی بە خوێندنەوەی هەر ئیمارەتێک بە جیاوازی هەیە.
شەرەفنامە و مێژوونووسی
شەرەفنامەی شەرەفخان بەدلیسی سەرچاوەیەکی بنەڕەتییە بۆ مێژووی ئیمارەتەکان. دەبێت چاپ، دەستنووس، زمان، ڕوونکردنەوەی نووسەر و بەراوردی سەرچاوەکان جیا بکرێنەوە.
عوسمانی–سەفەوی و ناوچە سنوورییەکان
لە سەدەی ١٦ تا ١٧ ڕکابەری عوسمانی و سەفەوی ناوچە سنوورییەکان و دەسەڵاتی ئیمارەتەکان کاریگەری پێوە کرد؛ سنوورەکان زۆرجار زۆن بوون، نەک هێڵی وردی ئەمڕۆ.
زەهاب ١٦٣٩ و دروستبوونی درێژخایەنی سنوور
ڕێککەوتنی زەهاب لە ١٧ی مای ١٦٣٩ خاڵێکی گرنگ بوو، بەڵام پڕۆسەی سنووردانان پاش ئەوەش بە ڕێککەوتن و پرۆتۆکۆلی دواتر بەردەوام بوو.
ناوەندگەرایی و سەدەی ١٩
ناوەندگەراییی عوسمانی و قاجاری دەسەڵاتی زۆرێک لە دەسەڵاتە ناوخۆییەکان کەمکردەوە. بۆ تێگەیشتن، پێویستە یاسا، مالیات، سوپا، ئیدارە و پەیوەندییە ناوخۆییەکان پێکەوە بخوێندرێن.
شار و کۆمەڵگا، بازرگانی و ژیانی ڕۆژانە
مێژوو تەنها مێژووی دەسەڵات نییە: شارنشینی، بازاڕ، ڕێگاکانی بازرگانی، پیشە، خێزان و ژیانی ڕۆژانەش بەڵگەی مێژوویی دروست دەکەن.
جەنگی یەکەمی جیهانی و گۆڕانی ناوچە
جەنگی یەکەمی جیهانی ڕێکخستنی دەسەڵات و ناوچەی پاش ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی گۆڕی. مێژووی کورد لەم قۆناغەدا دەبێت بە سەرچاوەی دۆکیومێنتی و هەر ناوچەیەک بە جیاوازی بخوێندرێت.
سێڤر ١٩٢٠: دەق و پێشنیار
پەیمانی سێڤر لە ١٠ی ئاب ١٩٢٠ واژۆ کرا؛ ماددەکانی دەق دەبێت لەگەڵ پێشنیار و ئەوەی دواتر جێبەجێ نەکرا جیا بکرێتەوە.
لۆزان ١٩٢٣ و ڕێکخستنی نوێی دەوڵەتەکان
پەیمانی لۆزان لە ٢٤ی تەمموز ١٩٢٣ واژۆ کرا و ڕێکخستنی پەیوەندییەکان لەگەڵ تورکیەی نوێی دیاریکرد. لە خوێندنەوەی مێژووی کورددا دەبێت دەقی پەیمان لە تێڕوانینە دواترەکان جیا بکرێتەوە.
باکور: مێژووی سەدەی ٢٠ و ٢١
لە تورکیە، سیاسەتی دەوڵەت، زمان، ناسنامە، ڕاپەڕینەکان، کۆمەڵایەتی و پڕۆسە سیاسییەکان ڕێڕەوی مێژوویی جیاوازیان دروست کرد. ئەم مێژووە دەبێت بە سەرچاوەی تورکی، کوردی و توێژینەوەی ئەکادیمی بەراورد بکرێت.
باشوور: عێراق، خودموختاری و سەدەی ٢١
لە عێراق، ڕاپەڕینی ١٩٩١، پەیوەندییەکانی دواتر و دەستووری ٢٠٠٥ گۆڕانکارییە گرنگەکان بوون. بۆ مێژووی نوێ، دەبێت بەروار، دەقە یاساییەکان و بەڵگەنامەکان بە جیاوازی پشکنین بکرێن.
ڕۆژهەڵات: ئێران و کۆماری مەهاباد
مێژووی کوردانی ئێران پڕۆسەی جیاوازی دەوڵەت–کۆمەڵگا، زمان و سیاسەتە. کۆماری مەهاباد لە ١٩٤٦ ڕووداوێکی گرنگە، بەڵام دەبێت لە کۆنتێکستی جەنگی دووەمی جیهانی و دۆخی ئێران بخوێندرێت.
ڕۆژئاوا: سوریە و سەدەی ٢١
مێژووی کوردانی سوریە پەیوەندی بە سیاسەتی دەوڵەت، ناسنامە و زمان، قەیرانی سوریە و گۆڕانکارییە ناوخۆییەکان هەیە. ئەم بابەتە پێویستی بە سەرچاوەی بەروارکراو و جیاکردنەوەی ڕووداو لە بانگەشەی سیاسی هەیە.
ژنان، کۆچ و ئاوارەبوون
مێژووی کۆمەڵگا بە مێژووی ژنان، کۆچ، ئاوارەبوون، پەنابەری و گۆڕانی شارستانییەکان دەبەسترێتەوە. بەڵگەی دەنگی و ژیانی ڕۆژانە بە شێوەی ئەخلاقی و بە ڕەزامەندی بەکاردێت.
سەدەی ٢١ و مێژووی زنده
بۆ ڕووداوە نوێکان، پێویستە جیاوازی نێوان بەڵگەی ڕاستەوخۆ، ڕاپۆرتی میدیا، یادەوەری کەسی و لێکدانەوە بپارێزرێت. هەر زانیارییەک دەبێت بەرواری سەرچاوەی هەبێت.
ئاستی بەڵگە و نادڵنیایی
A: سەرچاوەی سەرەتایی/داتای ڕاستەوخۆ؛ B: توێژینەوەی پسپۆڕانە؛ C: سەرچاوەی دووەمین بە احتیاط؛ D: بانگەشەی پشتڕاستنەکراو. D نابێت وەک ڕاستیی کۆتایی پیشان بدرێت.
ڕێبازی توێژینەوە و ڕەخنەی سەرچاوە
هەر بانگەشەیەک دەبێت سەرچاوە، بەروار، نووسەر/دامەزراوە، جۆری بەڵگە و سنووری دڵنیایی هەبێت. لە سەرچاوە جیاوازەکاندا ناکۆکییەکان دەبێت بە ئاشکرا تۆمار بکرێن.
کۆتایی و سنووری کارتی ٥
کارت ٥ تەنها مێژووە: جۆگرافیا و سەرچاوەی مێژوویی، کۆمەڵگا، دەسەڵات، ڕووداو و مێژووی چوار ڕێڕەوی ناوچەیی. زانیاریی تایبەتی لە کارتەکانی زمان، شوێن، کەلتوور و توێژینەوە دووبارە ناکرێتەوە.
باکور / تورکیە
دەوڵەت‌سازی، سیاسەتی زمان و ناسنامە، ڕاپەڕینەکان و پڕۆسە سیاسییەکانی سەدەی ٢٠ و ٢١.
باشوور / عێراق
پەیوەندی دەوڵەتی عێراق و ناوچە کوردنشینەکان، ١٩٩١، دەستووری ٢٠٠٥ و گۆڕانکارییەکانی سەدەی ٢١.
ڕۆژهەڵات / ئێران
پەیوەندی دەوڵەت و کۆمەڵگا، زمان و سیاسەت، کۆماری مەهاباد و مێژووی هاوچەرخ.
ڕۆژئاوا / سوریە
سیاسەتی دەوڵەتی سوریە، زمان و ناسنامە، قەیرانی سوریە، ئاوارەبوون و گۆڕانکارییەکانی سەدەی ٢١.
سەرچاوە سەرەکییەکان
- Cambridge University Press — The Cambridge History of the Kurds
- Encyclopaedia Iranica — Ottoman–Iranian Boundaries; Bābān; studies of modern Kurdish history
- Republic of Türkiye Ministry of Foreign Affairs — Treaty of Lausanne, 24 July 1923
- Primary texts and archival editions should be preferred where available; secondary summaries are marked by evidence level.
شوێنە مێژوویی، گەشتیاری و ئایینییەکان
ئەم بەشە هەڵبژاردەیەکی بەڵگەدار لە شوێنە شوێنەوارییەکان، سروشتییەکان و ئایینییەکان لە هەر چوار پارچەکە پێشکەش دەکات. دانانی شوێنێک لە چوارچێوەی جۆگرافیایی کوردی بە مانای ئەوە نییە کە تەنها لەلایەن کوردەوە دروستکراوە؛ هەر شوێنێک بە پەیوەندیی مێژوویی و جۆگرافیایی، سەرچاوەی زانیاری و سەرچاوەی وێنە ناسێنراوە.
ستانداردی توێژینەوەUNESCO، دامەزراوە فەرمییەکان و سەرچاوە زانستی/میراثییە باوەڕپێکراوەکان پێشینەییان هەیە. بەروار یان پۆلێنکردنی جێی مشتومڕ بە ڕوونی نیشان دەدرێت.
06.01
سنوری کارتی ٦
ئەم کارتە تەنها بۆ ناساندنی شوێنە مێژوویی، شوێنەواری، سروشتی و ئایینییەکانە. مێژووی گشتی، زنجیرەی ڕووداوەکان و شیکردنەوەی مێژوویی لە کارتی ٥ دەمێنێتەوە؛ وردەکاری زمان لە کارتی ١٢ و پڕۆتۆکۆڵی توێژینەوە لە کارتی ١٣ دەبێت.
06.02
پۆلێنکردنی شوێنەکان
هەر شوێنێک بە یەک یان زیاتر لە ئەم جۆرانە ناسێنراوە: شوێنەواری، شارستانی، دیمەنی کەلتووری، سروشتی، ئایینی/پیرۆز، یان شوێنی یادەوەری. پۆلێنکردن بە پێی بەڵگەی سەرچاوەکەیە، نە بە پێی ناوبانگ یان گومان.
06.03
چوارچێوەی ناوچەیی
چوار ناوچە لێرە وەک چوارچێوەیەکی جۆگرافیایی-کەلتووریی پڕۆژە بەکاردێنرێن. ئەمە بە مانای دانانی سنووری یەکەی سیاسی یان کارگێڕییەکی یەکگرتوو بۆ مێژوو نییە. هەر شوێنێک دەبێت بە ناوی وڵات، پارێزگا/ناوچە و شوێنی ئێستای خۆی ڕوون بکرێتەوە.
06.04
ئاستی بەڵگە
A = سەرچاوەی دامەزراوەی میراثی/فەرمی یان توێژینەوەی ئەکادیمیی بەهێز؛ B = چەند سەرچاوەی باوەڕپێکراو؛ C = سەرچاوەی یەکەم یان داتای پڕۆژە کە پێویستی بە پشتڕاستکردنەوەی زیاتر هەیە؛ D = زانیارییەکی ناتەواو یان جێی مشتومڕ. ئاستەکە دەبێت لەگەڵ هەر پڕۆفایلی شوێنێک دیار بێت.
06.05
مێتادەیتای پێویست
پڕۆفایلی تەواو دەبێت ناو، شوێن، جۆر، بەرواری پێشنیارکراو/پشتڕاستکراو، کورتەی پەیوەندی بە میراث، سەرچاوەی زانیاری، سەرچاوەی وێنە، مافی بەکارهێنان و بەرواری دواین پێداچوونەوە هەبێت.
06.06
میراثی ئایینی و شوێنە پیرۆزەکان
شوێنە پیرۆزەکان تەنها وەک شوێنی گەشت پیشان نادرێن. پێویستە پەیوەندییان بە کۆمەڵگەی بەکارهێنەر، ڕێوڕەسم، کاتە پیرۆزەکان، سنوورداریی وێنەگرتن و مافی خۆجێیی ڕوون بکرێتەوە. زانیاریی تایبەت یان ڕێوڕەسمی نهێنی نابێت بەبێ ڕەزامەندی بڵاو بکرێتەوە.
06.07
پاراستن و بەڕێوەبردنی میراث
بۆ شوێنەواری و دیمەنی کەلتووری، پڕۆفایلەکە دەبێت جیاوازی نێوان تۆمارکردن و پاراستن ڕوون بکاتەوە. ئەگەر زانیارییەکانی UNESCO یان دامەزراوەی فەرمی بەردەست بن، ئەوان بە سەرچاوەی سەرەکی هەڵدەبژێردرێن؛ بۆ دۆخی پاراستن، پێویستە بەرواری نوێکردنەوە دیار بێت.
06.08
گەشت و بەرپرسیارێتی
کارتەکە ڕێنماییی گشتی بۆ گەشت دەدات، نە دڵنیایی لە سەلامەتی. بۆ شوێنە شاخاوییەکان، شوێنە سنووردارەکان و شوێنە پیرۆزەکان، ڕێنماییی دامەزراوە خۆجێییەکان و بارودۆخی ڕۆژ پێشینەییان هەیە. هیچ زانیارییەکی کۆن نابێت وەک دۆخی ئێستایی گەشت و سەلامەتی پیشان بدرێت.
06.09
وێنە و مافی بەکارهێنان
هەر وێنەیەک دەبێت سەرچاوەی ڕوون هەبێت. ئەگەر Wikimedia Commons یان سەرچاوەی هاوشێوە بەکارهاتووە، پەیوەندیی فایل و دۆخی مۆڵەت دەبێت هەڵبگیرێت. نیشاندانی ناوی سەرچاوە بە تەنها بە مانای مۆڵەتی بەکارهێنان نییە؛ مافی بەکارهێنان دەبێت جیاواز پشتڕاست بکرێتەوە.
06.10
ڕێکخستنی زانیاریی شوێن
هەر پڕۆفایلێک لەسەر بنەمای خانەکانی ناو، شوێن، جۆر، مێژوو/ماوە، بەها، دۆخی پاراستن، سەرچاوەی نووسراو، سەرچاوەی وێنە، ئاستی بەڵگە و بەرواری پێداچوونەوە دروست دەکرێت. ئەم شێوازە ڕێگە دەدات داتاکان لە کاتێکی تر بە ئاسانی نوێ بکرێنەوە.
06.11
سەرچاوەی یەکەم و سەرچاوەی لاوەکی
تۆمار، کتیبە، پلان و دۆکیومێنتی دامەزراوەی میراثی دەتوانن سەرچاوەی یەکەم بن؛ توێژینەوەی زانکۆیی و کتێبە زانستییەکان زۆرجار سەرچاوەی لاوەکین. پڕۆفایلەکە دەبێت ئەم جیاوازییە بپارێزێت بۆ ئەوەی خوێنەر بزانێت زانیاری لە کوێوە هاتووە.
06.12
پشتڕاستکردنەوەی بەروار و ناونیشان
بەروارەکانی دامەزراندن، کۆنترین نیشتەجێبوون، ساڵی دروستکردنی بنا یان ناوی کۆنی شوێن زۆرجار لە سەرچاوەکاندا جیاوازن. کارت ٦ نابێت یەک ژمارەی جێی مشتومڕ وەک ڕاستیی کۆتایی بنووسێت؛ جیاوازیی سەرچاوەکان دەبێت دیار بکرێت.
06.13
پەیوەندی بە کارتی ٤ و ٥
کارت ٤ داتای شار و شوێنی جۆگرافیایی دابین دەکات؛ کارت ٥ مێژوو و کۆنتێکستی گشتی دابین دەکات؛ کارت ٦ خۆی لەسەر پڕۆفایلی شوێن و میراثە. بەم جیاکردنەوەیە دووبارەکردنەوە کەم دەبێت و هەر کارتێک ئەرکی خۆی هەڵدەگرێت.
06.14
پڕۆتۆکۆڵی نوێکردنەوە
هەر پڕۆفایلی شوێن پێویستی بە پێداچوونەوەی کات‌دار هەیە. گۆڕانی دۆخی UNESCO، ناونیشان، دەستگەیشتن، پاراستن، سەرچاوەی وێنە یان زانیارییە نوێکان دەبێت بەرواری نوێی لەگەڵ بێت. تەنها ژمارەی ساڵی پێداچوونەوە بە تەنیا بەڵگەی نوێبوونەوە نییە؛ سەرچاوەی نوێش دەبێت تۆمار بکرێت.
17شوێنە بەڵگەدار/توێژینەوەییەکان
4ناوچە جغرافیایی
20بوارە توێژینەوەییەکان
2026سال پێداچوونەوە
کوردستانی ئێران
لە زاگرۆس تا ناوچەکانی کرماشان و کوردستان؛ شوێنەوار، دیمەنی کەلتووری و میراثی ئایینی بە چوارچێوەی زانستی پێشکەش دەکرێن.
UNESCO · شوێنەواری
بیسـتون — کتیبەی داریوش
بیسـتون لەسەر ڕێگای کۆنی پەیوەندیکەرەوەی ناوچەکانی ئێران و مەسۆپۆتامیا بوو. کتیبە و نەخشەکەی داریوشی یەکەم بە سێ زمان/سیستەمی نووسینەوە نووسراوە و لە ٥٢١ پ.ز دەستپێکردووە. UNESCO ئەمە بە بەڵگەیەکی تایبەت بۆ تۆمارکردنی ڕووداوێکی مێژوویی دەناسێت.
📍 کرماشان🏛️ میراثی جیهانی ٢٠٠٦🗿 کتیبەی سێ زمانە
سەرچاوەی وێنە / Wikimedia CommonsUNESCO — Bisotun
شوێنەواری · ساسانی
طاقی بستان
طاقی بستان کۆمەڵێک نەخش و ئیوانی بەردینە لە نزیک کرماشانە کە بە سەردەمی ساسانی پەیوەستن. وێنەکان دەسەڵات و ئایین و ڕێوشوێنی دربار لە سەدەکانی ساسانی پیشان دەدەن و بەهای هونەری و مێژوویی بەرزیان هەیە.
📍 کرماشان🏛️ ساسانی🪨 نەخشە بەردین
سەرچاوەی وێنە / Wikimedia Commons
دیمەنی کەلتووری · گەشت
پەلەنگان
پەلەنگان گوندێکی پلەدارە لە ناوچەی کامیاران کە خانووەکان بە شێوەی پەلەکانی شاخ دروستکراون. شێوازی دانیشتن، ئاودانی و دیمەنی سروشتیی گوندەکە نموونەیەکی گرنگی پەیوەندی نێوان ژیان و ژینگەی زاگرۆسە.
📍 کامیاران🏘️ تەلارسازی پلەدار🌿 سروشت
سەرچاوەی وێنە / Wikimedia Commons
UNESCO · میراثی ئایینی
تەختی سلیمان
کۆمەڵە شوێنەواری تەختی سلیمان لە ناوچەی شاخاویی ڕۆژاوای ئێرانە و لە ناوەڕاستیدا دەریاچەیەکی سروشتی/ئاوەی ژێرزەمینی، ئاگردانی زەردەشتی و پەیوەندی بە سەردەمی ساسانی هەیە. UNESCO بەردەوامیی کەلتووریی ئاو و ئاگر بۆ نزیکەی دوو هەزار و پێنج سەد ساڵ و گرنگیی شوێنەکە لە مێژووی زەردەشتییەتی تۆمار دەکات.
📍 ئازەربایجانی ڕۆژئاوا🔥 زەردەشتی💧 دەریاچەی ئاوی ژێرزەمینی
سەرچاوەی وێنە / Wikimedia CommonsUNESCO — Takht-e Soleymanباکوور — کوردستانی تورکیا
لە دژ و شارە مێژووییەکانی دجلە تا شوێنەواری ئانی و کلیسا و میراثی کۆن؛ هەموویان بە ناوی دروستی مێژوویی خۆیان ناسێنراون.
UNESCO · شار و دژ
دیاربەکر — دژ و دیوارەکانی شار
کۆمەڵەی دژ و دیوارەکانی دیاربەکر و بەخچەکانی هەوسەل لە سەر لێواری سەرەوەی حەوزی دجلەیە. UNESCO درێژایی دیوارەکان بە نزیکەی ٥.٨ کیلۆمەتر و هەبوونی تاوەر و دەروازە و دەقە مێژووییەکان تۆمار دەکات. بەخچەکانی هەوسەل پەیوەندیی شار و دجلەیان پاراستووە.
📍 Amed / Diyarbakır🏛️ میراثی جیهانی ٢٠١٥🌊 دجلە
سەرچاوەی وێنە / Wikimedia CommonsUNESCO — Diyarbakır & Hevsel
UNESCO · شارە کۆنە
ئانی
ئانی شارێکی مێژووییە لە نزیک سنووری ئەرمەنستان و لە ٢٠١٦ لە لیستی میراثی جیهانی تۆمار کرا. شوێنەوارەکە کۆمەڵێک کلیسا، دژ، بازاڕ، پەلی ڕێگای ئحەریر و شوێنەواری نیشتەجێبوون دەگرێتەوە. UNESCO جیاوازی و تێکەڵبوونی شێوازی تەلارسازی لە قەفقاز، ئێران و ناوچەکانی تر دەستنیشان دەکات.
📍 قارص🏛️ میراثی جیهانی ٢٠١٦⛪ میراثی ئایینی
سەرچاوەی وێنە / Wikimedia CommonsUNESCO — Ani
میراثی ئایینی · وان
کلیسای ئاکدامار — صلیب پیرۆز
کلیسای ئاکدامار لە دوورگەی ئاکدامار لە دەریاچەی وان لە نێوان ساڵانی ٩١٥–٩٢١ زایینی دروستکرا و نموونەیەکی گرنگی هونەری و تەلارسازیی ئەرمەنیی سەدەی ١٠ ـە. ئەم شوێنە لە لیستی پێشنیاری میراثی جیهانیی تورکیادا هەیە، نەک لە لیستی کۆتایی میراثی جیهانی.
📍 وان⛪ ٩١٥–٩٢١ ز📋 UNESCO Tentative List
سەرچاوەی وێنە / Wikimedia CommonsUNESCO — Akdamar
UNESCO · دیمەنی کەلتووری
بەخچەکانی هەوسەل
هەوسەل کەمربەندی سەوزی نێوان دیاربەکر و دجلەیە و بە درێژایی مێژوو بۆ خواردن و ئاوی شار بەکارهاتووە. لە پەیوەندییەکی یەکگرتوو لەگەڵ دژ و شارەکەدا لە ٢٠١٥ بووە بەشێک لە میراثی جیهانی.
🌿 باغ🌊 دجلە🏛️ UNESCO ٢٠١٥
سەرچاوەی وێنە / Wikimedia CommonsUNESCOباشوور — هەرێمی کوردستانی عێراق و ناوچە پەیوەندیدارەکان
قەڵا، شارە کۆنەکان، شوێنە ئایینییەکان و کانیۆنەکانی زاگرۆس لە هەمان کاتدا میراثی مادی و دیمەنی سروشتین.
UNESCO · شارە کۆنە
قەڵای هەولێر
قەڵای هەولێر لەسەر تڵێکی ئۆڤاڵی دروستبووە کە ژمارەیەکی زۆر لە چینەکانی نیشتەجێبوونی مرۆڤ لە خۆی گرتووە. UNESCO دەڵێت بەڵگە نووسراو و شوێنەوارییەکان پەیوەندی هەولێر بە شارە کۆنەکەی ئەربێلا پیشان دەدەن و قەڵاکە لە ٢٠١٤ بووە میراثی جیهانی.
📍 هەولێر🏛️ UNESCO ٢٠١٤🏺 تڵی شوێنەواری
سەرچاوەی وێنە / Wikimedia CommonsUNESCO — Erbil Citadel
شارە مێژوویی · بادینان
ئامەدی
ئامەدی شارێکی سەر شاخە لە دهۆکە کە بە دەروازە و دیوار و پەیوەندییە مێژووییەکانی ناسراوە. شوێنەکە بۆ خوێندنەوەی مێژووی شارنشینیی بادینان و پەیوەندیی تەلارسازیی ناوچەکە گرنگە. لە ناو شارەکەدا مزگەوتی سەرەکی و بەشێک لە شوێنەوارە مادییەکان هەن.
📍 دهۆک🏘️ شارنشینیی سەر شاخ🕌 میراثی ئایینی/شارستانی
سەرچاوەی وێنە / Wikimedia Commons
میراثی ئایینی · ئێزیدی
لالش
لالش لە نینەوا ناوەندییەکی پیرۆزی ئێزیدییە و زیارتگەی شێخ عەدی و کۆمەڵێک شوێنی پیرۆز و کۆبوونەوەی ئایینی لە خۆ دەگرێت. بەهۆی بەردەوامیی ژیانی ئایینی و پەیوەندیی بە ناسنامەی ئێزیدییەوە، شوێنێکی زۆر گرنگی میراثی زیندووە.
📍 نینەوا☀️ ئێزیدی🕊️ زیارت و ڕێوڕەسم
سەرچاوەی وێنە / Wikimedia CommonsWikimedia Commons — Lalish
سروشت · گەشت
کانیۆنی ڕەواندز
کانیۆنەکانی ڕەواندز لە ناوچەی شاخاویی هەولێر یەکێکن لە دیمەنە سروشتییە بەهێزەکانی زاگرۆس. درە و دیوارە بەردینەکان بۆ گەشت، وێنەگرتن و لێکۆڵینەوەی جۆگرافیایی گرنگن، بەڵام گەشت لە ناوچە شاخاوییەکان پێویستی بە ئاگاداری لە وەرز و ڕێگاکان هەیە.
📍 ڕەواندز⛰️ زاگرۆس🥾 گەشتیاریی سروشتی
سەرچاوەی وێنە / Wikimedia Commons
شوێنەواری · نێولیتیک
بەستانسور — نیشتەجێبوونی نێولیتیک
بەستانسور محوطەیەکی نێولیتیکە لە پێی زاگرۆس و باشووری ڕۆژهەڵاتی سلێمانی. UNESCO لە لیستی پێشنیارکراوەکانی عێراق تۆماری کردووە و گرنگیی نیشتەجێبوونی زووی ناوچەکەی پشتڕاست کردووەتەوە.
📍 سلێمانی🏺 نێولیتیکUNESCO Tentative List
UNESCO source ↗میراثی شارستانی · قەڵا
قەڵای کەرکووک
قەڵای کەرکووک لە ناوەندی شارەکەیە و لە لیستی پێشنیارکراوی UNESCO ـی عێراق بە میراثی کەلتووری تۆمارکراوە. باسەکانی سەرەتای دروستبوونی بە شێوەی جیاواز لە سەرچاوەکاندا هاتوون و نابێت یەکێک بە دڵنیایی پیشان بدرێت.
📍 کەرکووک🏛️ قەڵاUNESCO Tentative List
UNESCO source ↗شارستانی · دیمەنی مێژوویی
ئامەدی — شارە مێژووییەکە
ئامەدی شارێکی مێژووییە لەسەر تەختێکی شاخاوی لە هەرێمی کوردستانی عێراق. عێراق لە ٢٠١١ پێشنیاری بۆ UNESCO کردووە. بەروارە زۆر کۆنەکان لە پەڕگەکەدا دەبێت وەک ناوەڕۆکی پەڕگەکە بخوێندرێن، نەک وەک ڕاستیی کۆتایی.
📍 دهوک🏘️ شارێکی مێژووییUNESCO Tentative List
UNESCO source ↗ڕۆژئاوا — ناوچە کوردنشینەکانی سوریا
لەم بەشەدا هەر شوێنێک بە ناوی مێژوویی خۆی ناسێنراوە؛ نابێت شوێنەوارێکی پێش-مێژوویی یان کۆنی بە بێ بەڵگە بە «دروستکراوی کورد» ناوببرێت. Ain Dara و Tell Mozan دوو نموونەی گرنگی شوێنەواری ناوچەکەن.
شوێنەواری · عەفرین
پەرستگای عین دارا
عین دارا شوێنەوارێکی کۆنە لە ناوچەی عەفرینە کە شوێنەوارەکانی پەرستگایەکی کۆن لە خۆ دەگرێت. بەرواری بنیاتنان و ناساندنی ئایینیی شوێنەکە لە توێژینەوەکاندا بە شێوەی ورد لێکۆڵینەوەی لەسەر کراوە. وێنەی ئەم کارتە پێش زیانەکانی ساڵانی دواوە گرتراوە؛ بۆیە نابێت وەک دۆخی ئێستای شوێنەکە بەکاربهێنرێت.
📍 عەفرین🏺 شوێنەواری کۆن⚠️ وێنەی پێش زیان
سەرچاوەی وێنە / Wikimedia CommonsWikimedia Commons — Ain Dara
شوێنەواری · جەزیرە
تل موزان — ئۆرکێش
تل موزان لە باکووری ڕۆژهەڵاتی سوریا شوێنەواری شارە کۆنەکەی ئۆرکێشە. لێکۆڵینەوەی شوێنەوارناسی لەسەر ئەم تڵە بەردەوامە و بەڵگەی گرنگ بۆ مێژووی شارنشینیی هەزارەکانی کۆن لە جەزیرەی سەرەوەی مەسۆپۆتامیا دابین دەکات. ئەم شوێنە بە ناوی شارستانیی کۆنی خۆی ناسێنراوە، نە بە ناوی پاشکۆی کوردیی نوێ.
📍 جەزیرە🏺 ئۆرکێش🔎 شوێنەوارناسی
سەرچاوەی وێنە / Wikimedia Commonsتێبینی گرنگ بۆ ڕۆژئاوا
لەبەر بارودۆخی مێژوویی و سیاسی و هەروەها سنوورداریی بەڵگەی هەندێک شوێن، لەم قۆناغەدا تەنها شوێنەکانێک زیاد کراون کە سەرچاوەی شوێنەواری و وێنەی بەڵگەدار بۆیان بەردەستە. لیستی ناوچەکە لە وەشانی داهاتوودا بە سەرچاوەی زانستی زیاتر فراوان دەکرێت.
سەرچاوە سەرەکییەکان
دۆسیەی زانکۆیی میراثی مێژوویی، گەشتیاری و ئایینی
ئەم کارتە تەنها تایبەتە بە شوێنەکان: شارەکان، شوێنە پارێزراوەکان، قەڵاکان، بیناکانی ئایینی، گوندە مێژووییەکان، دیمەنە کەلتوورییەکان و ڕێڕەوەکانی میراث. هەر شوێنێک دەبێت ناو، شوێن، سەردەم، کارکرد، دۆخی پاراستن و سەرچاوەی هەبێت.
پۆلێنکردنی میراث
میراثی ماددی لە بینا، محەوطە، دیمەن و بەرهەمە تەلارسازییەکان پێکدێت؛ میراثی ناماددی ڕێوڕەسم، مۆسیقا، زانیاریی نەریتی و شارەزاییەکان لەخۆدەگرێت. یەک شوێن دەتوانێت لە هەمان کاتدا هەردوو جۆرە بایەخی هەبێت.
ستانداردی ناساندنی هەر شوێنێک
بۆ هەر تۆمارێک: ناوی ناوخۆیی و ناوەکانی تر، وڵات/پارێزگا/ناوچە، کۆئۆردینات لە حاڵەتی پێویست، سەردەمی مێژوویی، کارکرد، گرنگی، دۆخی پاراستن، دەستگەیشتن، سنوورەکانی وێنەگرتن/بەکارهێنان و سەرچاوەی سەرەکی دەبێت تۆمار بکرێن.
هورامان/اورامانات
دیمەنی کەلتووری هەورامان/ئۆرامانات لە ساڵ ۲۰۲۱ لە لیستی میراثی جیهانی یونسکو تۆمار کرا و بایەخ ئەو به تعامل مێژوویی انسان و محیط، کشتوکاڵی پەلکانی، ئاژەڵداری، گواستنەوەی وەرزی و پێکهاتەی گوندە شاخاوییەکان پەیوەندیدار است. یونسکو شواهد بپارێزگا‌شناختی لۆژیکه را لە سەردەم پارینه‌سنگی تا ئەمڕۆ ڕاپۆرت می‌کند.
میراث دینی
شوێنە ئایینییەکان دەبێت بە ڕوانگەی وەسفکارانە و بێلایەن بناسرێن: مێژووی بینا، نەریتی پەیوەندیدار، تەلارسازی، کارکردی کۆمەڵایەتی، گۆڕانکارییە مێژووییەکان و دۆخی پاراستن. بانگەشەکانی پەیوەندیدار بە کۆنایی یان تەرخانکردنی ئایینی دەبێت سەرچاوەیان هەبێت.
سەرچاوە سەرەکییەکانی ئەم دۆسیەیە
دۆسیەی قووڵی کارتی ٦ — ئەتڵەسی شوێنەکان، میراث، گەشتیاری و شوێنە ئایینییەکان
ئەم کارتە «مێژووی گشتیی کوردستان» نییە؛ ئەو بەشە لە کارتی ٥ ـە. کارتی ٦ تەنها پەڕگەی شوێنەکان بەڕێوە دەبات و هەر شوێنێک دەبێت بە شێوەی سەربەخۆ لەگەڵ ناسنامەی مێژوویی، جۆری جۆگرافیا، جۆری میراث، دۆخی تۆمار، دۆخی پاراستن، سەرچاوە و مافی وێنە تۆمار بکرێت.
١. پۆلێنکردنی شوێن
شوێنەوارناسی، شارستانی/تەلارسازی، ئایینی، کەلتووری-دیمەن، سروشتی و ڕێگای میراث بە جیاوازی پۆلێن دەکرێن.
۲. دۆخی تۆمار
«میراثی جیهانی»، «لیستی پێشنیارکراو»، «تۆماری نیشتیمانی»، «ناوخۆیی/بەڵگەدار لە توێژینەوە» و «بێ دۆخی تۆماری پشتڕاستکراو» نابێت لەگەڵ یەک تێکەڵ بکرێن.
۳. ناسنامەی مێژوویی
ناوی مێژوویی، ناوی ئەمڕۆ، زمانی ناو، سەردەم و دروستکەران/کۆمەڵگەکان تەنها کاتێک تۆمار دەکرێن کە سەرچاوەی ڕاستەوخۆیان هەبێت.
٤. پاراستن و دۆخی ئێستا
بۆ هەر شوێنێک دەبێت بایەخی مێژوویی و دۆخی جەستەیی ئەمڕۆ لە یەکتر جیا بکرێنەوە؛ وێنەی کۆن نابێت وەک دۆخی ئێستای شوێن پیشان بدرێت.
٥. دەستگەیشتن و گەشتیاریی بەرپرسیارانە
دەستگەیشتن، وەرزی گونجاو، سنووردارییە ناوخۆییەکان، حەریمی شوێنە پیرۆزەکان، قەدەغەکانی وێنەگرتن و هەستیارییەکانی پاراستن دەبێت لە پەڕگەدا بە جیاوازی تۆمار بکرێن.
۶. شوێنە ئایینییەکان
شوێنە پیرۆزەکان دەبێت بە زمانی وەسفی و بێلایەن بناسرێن؛ باوەڕی ئایینی، مێژووی تەلارسازی، کارکردی کۆمەڵایەتی و دۆخی پاراستن دەبێت لە یەکتر جیا بکرێنەوە.
٧. میراثی سروشتی و کەلتووری
دیمەنەکانی وەک هەورامان تەنها «شوێنی سەرنجڕاکێشی گەشتیاری» نین؛ پەیوەندیی مرۆڤ، ژینگە، کشتوکاڵ، تەلارسازی و گواستنەوەی وەرزییش دەبێت تۆمار بکرێت.
٨. چوار بوار و نەبوونی هاوسەنگیی سەرچاوەکان
چوار ناوچە لە ڕووی قەبارەی بەڵگەکانەوە یەکسان نین. کارتی ٦ نابێت بۆ دروستکردنی هاوسەنگیی دەربڕاو، شوێنی کەم‌بەڵگە زیاد بکات؛ کەمبوونی سەرچاوە دەبێت بە ڕوونی ڕابگەیەنرێت.
۹. ناسنامەی ستانداردی هەر شوێنێک
ID، نام‌ها، کشور، پارێزگا/ناوچە، کۆئۆردینات لە حاڵەتی لزوم، نوع، دوره، دۆخی تۆمار، گرنگی، دۆخی پاراستن، دەستگەیشتن، سەرچاوە متن، سەرچاوە تصویر، مۆڵەت وێنە و مێژوو پێداچوونەوە.
۱۰. ئاستی بەڵگە
A = تۆمار/بەڵگەی ڕاستەوخۆی دامەزراوەی باوەڕپێکراو؛ B = مۆزەخانە/ئەرشیڤ یان توێژینەوەی زانستیی بەهێز؛ C = سەرچاوەی دووەمینەی پشکنین‌کراو و متمانەپێکراو؛ D = چیرۆکی ناوخۆیی یان بانگەشەی پێویست بە پشتڕاستکردنەوە.
۱۱. انتساب قومی
بوونی بەرهەمێک لە جۆگرافیای کوردنشین بە تەنیا ناثەلمێنێت کە بەرهەمەکە «دروستکراوی کوردەکان» ـە. تەرخانکردن دەبێت بە بەڵگەی مێژوویی/پارێزگا‌شناختی سەربەخۆ پشتڕاست بکرێتەوە.
۱۲. مافی وێنە
هەر وێنەیەک دەبێت سەرچاوە، ناوی فایل/بەرهەم، ناوی وێنەگر لە حاڵەتی بوون، جۆری مۆڵەت و دۆخی بەکارهێنانی لە وێب هەبێت. وێنە تەنها بەهۆی بوونی لە ئینتەرنێت بە ئازاد دانانرێت.
۱۳. دۆخی ئێستا
ئەگەر شوێنێک لە جەنگ، بوومەلەرزە، وێرانکاری یان پڕۆژەی چاکسازی زیانی پێگەیشتبێت، مێژووی وێنە و دۆخی ئەمڕۆ دەبێت بە جیاوازی تۆمار بکرێن.
۱۴. میراث مشترک و چندلایه
شوێنێک دەتوانێت چینە مێژووییە ئاشووری، هێلینی، ڕۆمی، ساسانی، مەسیحی، ئیسلامی، عوسمانی یان سەردەمەکانی تری هەبێت؛ نابێت ناونیشانێکی نەتەوەیی یەکە مێژووی چەندچینی لاببات.
۱۵. گەشتیاری و پاراستن
ئامانجی کارت تەنها ڕاکێشانی گەشتیار نییە؛ ناساندن دەبێت لەگەڵ پاراستن، توانای شوێن، ڕێزگرتن لە کۆمەڵگای ناوخۆیی و ڕێگریکردن لە بازرگانی‌کردنی زیانبەخش بێت.
١٦. پرۆتۆکۆلی جیاوازیی سەرچاوەکان
ئەگەر دوو سەرچاوە لە مێژوو یان تەرخانکردن جیاوازی بدەن، هەردوو دیدگا دەبێت تۆمار بکرێن و جیاوازییەکە ڕوون بکرێتەوە؛ هیچ کام بەبێ هۆکار نابێت بکرێتە «ڕاستییەکی کۆتایی».
١٧. پرۆتۆکۆلی شوێنە هەستیارەکان
کۆئۆردیناتی وردی شوێنە پارێزگا‌شناختییە زیان‌پذیرەکان یان شوێنە تایبەتی/پیرۆزەکان لە حاڵەتی مەترسیی بەکارهێنانی خراپدا بە گشتی بڵاوناکرێتەوە.
١٨. بەستنەوە بە کارتی ٣ و ئەتڵاسی شارەکان
ئەگەر شوێنێک لە یەکێک لە ٩٦ شارەکەدا هەبێت، دەبێت بە ID ـی شارەکەوە پەیوەست بکرێت؛ زانیاریی دانیشتووان و پەڕگەی شار لە کارتی ٣/ئەتڵاسی شارەکاندا دەمێنێتەوە.
١٩. سنوور دانان لەگەڵ کارتی ٥
ڕوایەتی تەواوی مێژوو لە کارتی ٥ ـە؛ کارتی ٦ تەنها ئەو بەشە لە مێژووی هەمان شوێن پیشان دەدات کە بۆ تێگەیشتن لە بایەخی شوێن پێویستە.
۲۰. ستانداردی پێداچوونەوە
سەرچاوەکان و دۆخی پاراستن دەبێت بەرواری پێداچوونەوەیان هەبێت؛ تۆمارە هەستیارەکان و وێنە دەرەکییەکان بەبێ پشکنینی ماف/مۆڵەت نابێت وەک «کۆتایی و ئازاد» بناسرێن.
سەرچاوە سەرەکییەکانی پشتڕاستکردنەوە
کەسایەتییە ناودارەکانی کورد
ئەم کارتە کەسایەتییە کوردەکان لە بوارەکانی ئەدەب، زمان، مێژوو، زانست و هونەر بە شێوەی پەیوەستە و سەرچاوەپێدراو دەناسێنێت. «ناودار» لێرە تەنها وەسفێکی کۆمەڵایەتییە و هیچ ڕیزبەندییەکی باشترین/خراپترین نییە.
01
ئەحمەدی خانی
بوار: ئه‌ده‌ب و بیرکردنەوە
شاعیر، زانا و بیرمەندی سەدەی ١٧–١٨؛ بە تایبەتی بە «مەمو زین» ناسراوە. سەرچاوەی ئیکانۆمیکا کاریگەریی ئەو لە ئەدەبی کوردی و بیرکردنەوەی کوردی باس دەکات.
هەر پڕۆفایلێک لەگەڵ سەرچاوە دیاریکراوەکانی خوارەوە بخوێندرێتەوە؛ پەڕەی هەواداران و پۆستی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان سەرچاوەی کۆتایی نین.
02
مەلا جزیری
بوار: شیعری کلاسیکی
شاعیری کلاسیکیی کورمانجی و نووسەری دیوانێک نزیکەی ٢٠٠٠ بیت؛ هەڵسەنگاندنی ژیاننامەکەی لە سەرچاوە زانستییەکاندا جیاوازییەکان هەیە.
هەر پڕۆفایلێک لەگەڵ سەرچاوە دیاریکراوەکانی خوارەوە بخوێندرێتەوە؛ پەڕەی هەواداران و پۆستی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان سەرچاوەی کۆتایی نین.
03
نالی
بوار: ئه‌ده‌بیاتی سۆرانی
شاعیری گەورەی سۆرانی و یەکێک لە کاریگەرترین نووسەرانی ئەدەبیاتی سۆرانی؛ لە سەرچاوەی ئیکانۆمیکا بە پەرەپێدانی سۆرانی وەک زمانی ئەدەبی پەیوەندیدارە.
هەر پڕۆفایلێک لەگەڵ سەرچاوە دیاریکراوەکانی خوارەوە بخوێندرێتەوە؛ پەڕەی هەواداران و پۆستی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان سەرچاوەی کۆتایی نین.
04
مستوره کوردستانی
بوار: مێژوو و ئه‌ده‌ب
نووسەر و مێژوونوس و شاعیری کورد؛ لە ژنانی ناسراوی ژینگەی فکری و ئەدەبی سەدەی ١٩.
هەر پڕۆفایلێک لەگەڵ سەرچاوە دیاریکراوەکانی خوارەوە بخوێندرێتەوە؛ پەڕەی هەواداران و پۆستی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان سەرچاوەی کۆتایی نین.
05
هەژار موکریانی
بوار: شیعری و وەرگێڕان
شاعیر، وەرگێڕ و زمانزان؛ بە وەرگێڕانی بەرهەمە ئەدەبییەکان و کاری لەسەر زمان ناسراوە.
هەر پڕۆفایلێک لەگەڵ سەرچاوە دیاریکراوەکانی خوارەوە بخوێندرێتەوە؛ پەڕەی هەواداران و پۆستی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان سەرچاوەی کۆتایی نین.
06
قناتی کوردۆ
بوار: زمانناسی و کوردناسی
زمانزان و مامۆستای زانکۆ؛ کاری لە فیلۆلۆجی، ئەدەب، فولکلۆر، مێژوو و کۆمەڵناسی کوردی کرد و دامەزراوەی توێژینەوەیی کوردی لە لەنینگراد پەرەپێدا.
هەر پڕۆفایلێک لەگەڵ سەرچاوە دیاریکراوەکانی خوارەوە بخوێندرێتەوە؛ پەڕەی هەواداران و پۆستی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان سەرچاوەی کۆتایی نین.
07
شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری
بوار: مێژووی نوێ
شێخ و کەسایەتییەکی کاریگەر لە مێژووی کوردیی سەدەی ١٩؛ ڕۆڵی لە پەیوەندییە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی ناوچەکە بە جیاوازییەوە لێکۆڵراوەتەوە.
هەر پڕۆفایلێک لەگەڵ سەرچاوە دیاریکراوەکانی خوارەوە بخوێندرێتەوە؛ پەڕەی هەواداران و پۆستی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان سەرچاوەی کۆتایی نین.
08
قازی محەممەد
بوار: مێژووی هاوچەرخ
کەسایەتییەکی سیاسیی سەدەی ٢٠ و پەیوەندیدار بە کۆماری کوردستان لە مەهاباد؛ ژیانی سیاسیی ئەو دەبێت بە سەرچاوە و چوارچێوەی کاتی خۆی بخوێندرێتەوە.
هەر پڕۆفایلێک لەگەڵ سەرچاوە دیاریکراوەکانی خوارەوە بخوێندرێتەوە؛ پەڕەی هەواداران و پۆستی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان سەرچاوەی کۆتایی نین.
09
مەلا مستەفا بارزانی
بوار: مێژووی سیاسی
ڕێبەرێکی سیاسیی سەدەی ٢٠ کە لە مێژووی بزوتنەوەی کوردی لە عێراق ڕۆڵی هەبوو؛ پەیوەندییەکان و سیاسەتەکانی دەبێت بە سەرچاوەی مێژوویی جیاواز هەڵبسەنگێندرێن.
هەر پڕۆفایلێک لەگەڵ سەرچاوە دیاریکراوەکانی خوارەوە بخوێندرێتەوە؛ پەڕەی هەواداران و پۆستی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان سەرچاوەی کۆتایی نین.
10
جەلال تاڵەبانی
بوار: مێژووی سیاسیی عێراق
سیاسەتوان و دامەزرێنەری یەکێک لە حیزبە سەرەکییەکانی کوردیی عێراق؛ لە مێژووی عێراقی نوێدا پۆستی سەرۆککۆماری عێراقی گرت.
هەر پڕۆفایلێک لەگەڵ سەرچاوە دیاریکراوەکانی خوارەوە بخوێندرێتەوە؛ پەڕەی هەواداران و پۆستی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان سەرچاوەی کۆتایی نین.
11
لێیلا زانا
بوار: کۆمەڵگا و سیاسەتی هاوچەرخ
چالاکییەکی سیاسی و مافەکانی مرۆڤ لە تورکیا؛ ناوی لە مێژووی نوێی پەیوەندیی نەتەوەیی و زمان و سیاسەتدا تۆمار کراوە.
هەر پڕۆفایلێک لەگەڵ سەرچاوە دیاریکراوەکانی خوارەوە بخوێندرێتەوە؛ پەڕەی هەواداران و پۆستی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان سەرچاوەی کۆتایی نین.
12
شێرکۆ بێکەس
بوار: شیعری نوێ
شاعیری نوێ و یەکێک لە دەنگە ناسراوەکانی شیعری کوردیی سەدەی ٢٠؛ بە بەکارهێنانی زمان و وێنەسازیی نوێ ناسراوە.
هەر پڕۆفایلێک لەگەڵ سەرچاوە دیاریکراوەکانی خوارەوە بخوێندرێتەوە؛ پەڕەی هەواداران و پۆستی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان سەرچاوەی کۆتایی نین.
13
ئەبراهیم ئەحمەد
بوار: ئه‌ده‌ب و ڕۆژنامه‌نووسی
نووسەر، ڕۆژنامەنووس و بیرمەندی سیاسی؛ بەشدارییەکانی لە ئەدەب و ڕۆژنامەنووسیی کوردی لە سەرچاوە مێژووییەکاندا تۆمار کراون.
هەر پڕۆفایلێک لەگەڵ سەرچاوە دیاریکراوەکانی خوارەوە بخوێندرێتەوە؛ پەڕەی هەواداران و پۆستی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان سەرچاوەی کۆتایی نین.
14
حەسن زیرەک
بوار: مۆسیقا و کەلتووری زارەکی
هونەرمەند و گۆرانیبێژی ناسراو؛ ئەنجامەکانی لە کەلتووری زارەکی و گۆرانیی کوردی لە کارت ٨ بە وردی لێکۆڵراونەتەوە.
هەر پڕۆفایلێک لەگەڵ سەرچاوە دیاریکراوەکانی خوارەوە بخوێندرێتەوە؛ پەڕەی هەواداران و پۆستی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان سەرچاوەی کۆتایی نین.
15
شەهرام ناظری
بوار: مۆسیقا و ئه‌ده‌بیاتی کلاسیکی
گۆرانیبێژ و هونەرمەندی ناسراو کە لە پەیوەندیی نێوان شعر، گۆرانی و موسیقای کلاسیکی ئێراندا کاریگەری هەبوو؛ وردەکاری موسیقی لە کارت ٨ ـە.
هەر پڕۆفایلێک لەگەڵ سەرچاوە دیاریکراوەکانی خوارەوە بخوێندرێتەوە؛ پەڕەی هەواداران و پۆستی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان سەرچاوەی کۆتایی نین.
پرۆتۆکۆلی سەرچاوە
- ژیننامە و ناسنامە لە سەرچاوە زانکۆیی، ئیکانۆمیکا، کتێب و ئەرشیفەکانەوە پشتڕاست دەکرێنەوە.
- ئەگەر ژمارەی ساڵی لە سەرچاوەکاندا جیاواز بێت، جیاوازییەکە دەخرێتەڕوو.
- بۆ کەسایەتییە سیاسییەکان، کارت تەنها ناساندن و مێژووی بەڵگەدار دەدات؛ هیچ ڕیزبەندی یان پێشنیاری سیاسی ناکات.
پەیوەندی بە کارتەکانی تر
تاریخی کەسەکان لێرەیە؛ مۆسیقا و دیسکۆگرافیی ورد لە کارت ٨، زمان لە کارت ١٢، مێژووی گشتی لە کارت ٥ و توێژینەوە و بایبڵیۆگرافی لە کارت ١٣ دەمێننەوە.
سەرچاوە سەرەکییەکان
Encyclopaedia Iranica · Ahmad-e KhaniEncyclopaedia Iranica · JaziriEncyclopaedia Iranica · NalîEncyclopaedia Iranica · HažārEncyclopaedia Iranica · Qenatê KurdoEncyclopaedia Iranica · Kurdish Written LiteratureEncyclopaedia Iranica · Modern Kurdish History StudiesCambridge University Press · The Cambridge History of the Kurds
١١. شێوازی تۆمارکردنی پەڕگەی هەر کەسایەتییەک
بۆ هەر کەسایەتییەک دەبێت ناوی سەرەکی و شێوەکانی نووسین، بوارى پسپۆڕی، مێژووی ژیان لە حاڵەتی دڵنیایی، شوێنی لەدایکبوون یان چالاکی لە حاڵەتی بوونی سەرچاوە، بەرهەمە ناسراوەکان، زمانی بەرهەمەکان، پاشخانەی مێژوویی، وێنە و دۆخی مافی وێنە تۆمار بکرێت. ئەگەر مێژوو یان تەرخانکردنی بەرهەم لە نێوان سەرچاوەکان جیاواز بێت، جیاوازییەکە دەبێت بە ڕوونی ڕاپۆرت بکرێت.
١٢. جیاکردنەوەی «کەسایەتی» لە «هونەرمەندی مۆسیقا»
کارت ٧ دەربارەی کەسایەتییەکانە و کارت ٨ دەربارەی مۆسیقا و هونەرمەندانە. لە کارت ٧ ژیاننامە و گرنگیی مێژوویی/زانستیی کەسەکە دێت؛ وردەکاریی دیسکۆگرافی، جۆرەکانی مۆسیقا و ئەرشیفی دەنگ لە کارت ٨ دەمێنێتەوە بۆ ئەوەی دووبارەبوونەوە دروست نەبێت.
۱۳. معیار اعتبار
سەرچاوەی پەسەندکراو بۆ ژیاننامە و بەرهەمەکان: زانکۆنامە و سەرچاوەی پسپۆڕانە، کتێبی زانکۆیی، وتاری توێژینەوەیی، ئەرشیفی زانکۆیی یان دامەزراوەی کەلتووریی باوەڕپێکراو. تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و پەڕەکانی هەواداران تەنها سەرنخن و نابێت وەک سەرچاوەی کۆتایی بەکاربهێنرێن.
KURDESTAN • ئەرشیفی زانستیی مۆسیقا
مۆسیقا و هونەرمەندانی کورد
ئەرشیفێکی زانستیی مۆسیقا کە چوار پارچە و جۆرە جیاوازەکان دەگرێتەوە و جیاوازی نێوان میراثی زارەکی، تۆمارە مێژووییەکان، مۆسیقای هونەری و بەرهەمی هاوچەرخ دەکات؛ لەگەڵ سەرچاوە و تێبینیی مافی وێنە.
٢٤+پروفایل/گروپ مرجع
٤ناوچەی جۆگرافیی
١٠بابەتی ئەکادیمی
١٠+سەرچاوەی سەرەکی
تێبینی میتۆدۆلۆژی: هیچ لیستێک ناتوانێت هەموو مۆسیقیدان و گۆرانییە کوردییەکان بگرێتەوە. ئەمە ئەرشیفێکی سەرچاوەیی و فراوانبوونە. گۆرانی و پرفۆرمانسی زارەکی وەک بەڵگەی مێژووییی وشەبەوشە مامەڵەی لەگەڵ ناکرێت؛ بەڵگە، بیرەوەری کەلتووری و لێکدانەوە جیا دەکرێنەوە.
KURDESTAN • MUSIC RESEARCH DOSSIER V6.34
پروندهی زانستیی مۆسیقا و هونەرمەندانی کورد
ئەم پروندهیە مۆسیقا و هونەرمەندان بە شێوەی ناوچەیی، مێژوویی و ئەرشیفی دەخوێنێتەوە و لە بانگەشەی بێ‌بەڵگە و یەکسانکردنی هەموو نەریتەکان دوور دەکەوێتەوە.
01. نەریتی زارەکی و دنگبێژی
دنگبێژی لە زۆر توێژینەوەدا بە پرفۆرمەری زارەکیی کوردی ناسراوە؛ بەڵام مانا و کارکردی وشەکە بە ناوچەوە دەگۆڕێت. ئەم کارتە جیاوازیی دنگبێج، سترانبێج و چیرۆکبێج تۆمار دەکات و هیچ یەکێکیان بە شێوەی یەکسان بۆ هەموو کوردستان دانانێت.
02. کیلەم، ستران و چیرۆکگێڕیی گۆرانی
کیلەم و ستران ناوی هەموو جۆرەکانی گۆرانی نین. هەندێ پرفۆرمانس لە نێوان گۆرانی و چیرۆکگێڕی دان؛ توێژینەوەی Cambridge ئەم تێکەڵبوونە و جیاوازییە ناوچەییەکان باس دەکات.
03. مۆقام و سیستەمە مۆسیقاییە ناوچەییەکان
مۆقام لە هەموو ناوچەکاندا بە یەک مانا بەکارناهێنرێت. کارتەکە ناوی سیستەمی دەنگ، ڕێکخستنی نغەمە و شێوازی پرفۆرمانس بە سەرچاوەی ناوچەییەوە پەیوەست دەکات. بۆ خۆراسان، سەرچاوەکان جۆرە جیاوازەکانی مۆقامی و ئامێرەکان تۆمار دەکەن.
04. ئامێرەکان و ئەندازەی پرفۆرمانس
دف، دەهۆڵ، سورنا، تەنبور، دوزلە، شمشال، کمانچە و سازە ناوچەییەکان لە تۆمارەکاندا دەردەکەون، بەڵام پەیوەندیی هەر ئامێرێک بە ناوچە و کۆمەڵگە جیاوازە. هەموو ئامێرێک نابێت بە «سازێکی تەنها کوردی» ناسێنرێت بەبێ بەڵگەی هاوبەش.
05. ژانر و کارکردی کۆمەڵایەتی
کارتەکە جۆرەکان لە پێوەندی بە کارکردیان دەبینێت: گۆرانیی کار، بووک و زاوا، سوڕانەوە، رۆحانی، حەماسی، چیرۆکی و پاپ/هاوچەرخ. ئەم پۆلێنە بە سەرچاوەی ناوچەیی پێداچوونەوەی بۆ دەکرێت.
06. ژنان و مێژووی دەنگی ژنان
ژنان لە مۆسیقای کوردیدا بە پێی ناوچە و سەردەم ڕۆڵی جیاوازیان هەبووە. ئەرشیفی دنگبێج گازین نموونەیەکی بەڵگەدارە کە ٢١٠ تۆماری دەنگی و دەقی کوردی و وەرگێڕانی تورکی لەخۆدەگرێت.
07. مێژووی تۆمارکردن: ڕادیۆ، کاست و دیجیتاڵ
تۆمارکردنی مۆسیقا بە رادیۆ، صفحه، کاست، CD و ئەرشیفی دیجیتاڵ گۆڕانی زۆری بەسەردا هاتووە. ئەرشیفی کوردیی زانکۆی Exeter نموونەیەکی دامەزراوەییە بۆ دیجیتاڵکردن و هاوبەشکردنی مادە کوردییەکان.
08. ئەرشیف و metadata
هەر تۆمارێک دەبێت بە ناوی پرفۆرمر، ناوی بەرهەم، زمان/شێوەزار، شوێن، بەروار، جۆری فایل، سەرچاوە، ناسنامە و مافی بەکارهێنان هەڵبگیرێت. ئەمە گرنگە بۆ ئەوەی فایلێکی بێ ناسنامە لە داهاتوودا ون نەبێت.
09. پەخشبوونی دیاسپۆرا و تۆڕە نێودەوڵەتییەکان
کۆچ و دیاسپۆرا مۆسیقای کوردییان بۆ شاری ئەوروپا و ناوچەکانی دیکە گواستووەتەوە. کارتەکە پەخشبوونی کەلتووری لە بانگەشەی سیاسی جیا دەکات و هەر ادعای گەورە بە سەرچاوە پێکدەهێنێت.
10. مۆسیقای ئایینی و ڕۆحانی
مۆسیقای ئایینی و ڕۆحانی بە پێی کۆمەڵگە و نەریت جیاوازە. کارتەکە ناچێتە ناو راز و پڕۆسەی تایبەتیی ئایینی؛ تەنها ئەو زانیارییەی کە سەرچاوەی گشتی و ڕەخنەیی پشتگیری دەکات تۆمار دەکرێت.
11. هەڵپەڕکێ، ریتم و مۆسیقای کۆمەڵایەتی
هەڵپەڕکێ و مۆسیقای ئاھەنگ لە ناوچە جیاوازەکاندا ریتم و پێکهاتەی جیاواز هەیە. بۆیە کارت جۆری ریتم، ئامێر و شوێنی پرفۆرمانس تۆمار دەکات، نەک یەک شێوازی گشتی بۆ هەموو کوردستان.
12. مۆسیقای کوردی لە خۆراسان و ناوچەکانی دیکە
کۆمەڵگە کوردەکانی خۆراسان مێژووی تایبەتیی مۆقامی، رادیۆ و فێرکردنی مۆسیقایان هەیە. Iranica باس لە ڕۆڵی مۆسیقا لە ناسنامە، ئارشیفی ڕادیۆ و پەرەپێدانی خوێندنگەکانی مۆسیقا دەکات.
13. زنان هنرمند و ئەرشیفی گازین
پڕۆژەی Gazîn ڕێپەرتواری دنگبێج گازین (١٩٥٩–٢٠١٨) بە ٢١٠ تۆماری دەنگی، دەقی کوردی و وەرگێڕانی تورکی پێشکەش دەکات. ئەمە نموونەیەکی بەهێزی پاراستنی دەنگی ژنانی هونەرمەندە.
14. ڕێبازی توێژینەوە، پشتڕاستکردنەوە و مافی بەکارهێنان
هەر پروفایلێک دەبێت جیاوازی نێوان ژیاننامە، سەرچاوەی ئەسڵی، سەرچاوەی دووەم و وێنەی بێ‌ناسنامە ڕوون بکات. مافی وێنە و دەنگ پێش بڵاوکردنەوەی کۆتایی دەبێت پشکنین بکرێت.
خشتەی سەرچاوە و ئەرشیف
استاندارد شواهد: A بۆ سەرچاوەی ئەسڵی/ئەرشیفی ڕاستەوخۆ، B بۆ توێژینەوەی ئەکادیمی، C بۆ سەرچاوەی دامەزراوەیی، D بۆ زانیاریی پێویستی بە پشتڕاستکردنەوە. هیچ وێنە یان تۆمارێک بەبێ پشکنینی ماف بە شێوەی کۆتایی بڵاوناکرێتەوە.
١. نەریتی زارەکی و دنگبێژی
دنگبێژ دەتوانێت ناوی ئەو جۆرە هونەرمەندە نەریتییە بێت کە بە دەنگ و بێ ئامێر دەگۆڕێت یان چیرۆک و ستران دەگێڕێتەوە. مانا و شێوازی بەکارهێنانی وشەکە بە ناوچەوە دەگۆڕێت.
٢. کیلەم، ستران و چیرۆکگێڕیی گۆرانی
کیلەم و ستران هەموویان یەک جۆر نین. توێژینەوەی Cambridge جیاوازییە ناوچەییەکانی دنگبێج، سترانبێج و چیرۆکبێج و پەیوەندیی ئەوان بە ئەدەبی زارەکی باس دەکات.
٣. مۆقامی و نەریتە هونەرییە ناوچەییەکان
مۆسیقای مۆقامی لە هەندێ ناوچەی کوردنشین بە سیستەمی مەقام، ڕێکخستنی دەنگ و شێوازی جیاواز پەیوەندیدارە. لە کوردانی خۆراسان، توێژینەوەکان پۆلێنکردنی مۆقامی و ئامێرەکان بە شێوەی تایبەت نیشان دەدەن.
٤. ئامێر و شێوازی پرفۆرمانس
دەف، دهۆڵ، سورنا، دووزەلە، کمانچە و تەنبور لە ژمارەی ئامێرە بەکارهاتووەکانن؛ بەڵام بەکارهێنان و مانایان بە ناوچە و کۆمەڵگەوە جیاوازە. Iranica بۆ دووزەلە و تەنبور زانیاریی مۆسیقایی و جۆگرافیی پێشکەش دەکات.
٥. مێژووی تۆمارکردن
تۆمارکردنی مۆسیقای کوردی لە سەدەی بیستەمدا بە گرامۆفۆن، ڕادیۆ، کاست، CD و دواتر پلاتفۆرمە دیجیتاڵەکان گۆڕانی بەسەردا هاتووە. پشکنینە ئەکادیمییەکان مێژووی تۆمارەکان لە تورکیا بە پەیوەندی بە یاسا، تەکنەلۆجیا و دەستگەیشتن بە زمان دەخوێنن.
٦. ژنان و ڕەگەز
ژنانی گۆرانیبێژ و دنگبێژ لە تۆمارە مێژوویی و مۆسیقای هاوچەرخدا ڕۆڵێکی گرنگیان هەیە. کارت بە شێوەی تایبەت جیاوازیی نێوان دەنگی تاک، پرفۆرمانس و مێژووی کۆمەڵایەتیی ژنان دەخاتەڕوو.
٧. مۆسیقای ئایینی و عیبادەت
میراثی ئایینی و ڕۆحانی دەبێت بە شێوەی وەسفی و بە سەرچاوە پیشان بدرێت؛ ئەوە نابێت هەموو مۆسیقای کوردی بە یەک ڕێچکەی ئایینی پەیوەست بکرێت.
٨. هەڵپەڕکێ و مۆسیقای کۆمەڵایەتی
مۆسیقای هاوبەشی بوون، ئاھەنگ، بووک و زاوا و یارییە کۆمەڵایەتییەکان بە ناوچە جیاوازەکاندا ڕێکخستن و ریتمی جیاوازیان هەیە. Iranica بۆ خۆراسان نموونەی ریتم و کۆمەڵەی ئامێرەکان تۆمار کردووە.
٩. دیاسپۆرا و گەڕانی نێودەوڵەتی
کۆچ و دیاسپۆرا بوونە هۆی پەخشبوونی تۆمار، کنسێرت و گروپە مۆسیقییەکان لە ئەوروپا و دەرەوەی ناوچەکە. ئەم بەشە دەبێت لە نێوان پەخشکردنی کەلتووری و سیاسەت جیاوازی بکات.
١٠. پاراستن و ئەرشیفی دیجیتاڵ
تۆمارە کۆنەکان لە مەترسی لەدەستدانن؛ ئەندازەی فایل، metadata، ناوی پرفۆرمەر، شوێن و کاتی تۆمارکردن، سەرچاوە و مافی بەکارهێنان دەبێت لەگەڵ هەر فایلێک هەڵبگیرێت.
ڕۆژهەڵاتحەسەن زیرەک
لە بوکان لەدایک بوو و بە تۆمارکردنی ژمارەیەکی زۆر لە گۆرانییە فۆلکلۆرییەکان بوو بە یەکێک لە دەنگە دیارەکانی مۆسیقای سۆرانی لە سەدەی بیستەم. بەڵگەکانی کۆمەنز و سەرچاوەکانی مێژووی مۆسیقا کاریگەرییەکی زۆری لەسەر پاراستنی ڕێپەرتواری فۆلکلۆریی ناوچەکە بۆ تۆمارکراوەکان پیشان دەدەن.
بەرهەم و میراث: گۆرانیی فۆلکلۆری، تۆمارە رادیۆییەکان و ڕێپەرتواری گۆرانیی سۆرانی
ڕۆژهەڵاتناسەر ڕەزازی
لە سنە لەدایک بوو. کاری هونەرییەکەی تێکەڵەی مۆسیقای فۆلکلۆری و دەقە کوردییەکانە و ڕێپەرتواری بە چوار شێوەزاری کوردی ـ سۆرانی، کرمانجی، گۆرانی و کەڵهۆری ـ پەیوەندیدار کراوە. ژیانی هونەریی لەگەڵ کۆچ و کار لە دەرەوەی وڵات بەردەوام بوو.
بەرهەم و میراث: Kurdistan (١٩٧٦)، Katana (١٩٧٦)، Dêwane Xom (١٩٧٩)، Niyaz (١٩٩٣)، Kirmaşan (٢٠٠٠)، Bîrewerî (٢٠١٢)
ڕۆژهەڵاتمەزهەر خالقی
لە سنە لەدایک بوو و لە رادیۆ و تەلەڤیزیۆنی ئێراندا کاری کرد. ناوی بە تۆمارکردنی گۆرانیی فۆلکلۆری و پاشان بە کارە کەلتوورییەکانی لە هەرێمی کوردستان بەستراوەتەوە.
بەرهەم و میراث: تۆمارە فۆلکلۆرییەکان و کۆمەڵە بەرهەمە رادیۆییەکان
ڕۆژهەڵاتمەڕزیە فەریقی
لە مەریوان لەدایک بوو و لە ژینگەی مۆسیقای سنە و ناوچەکانی کوردستان گەشەی کرد. پەیوەندییە هونەرییەکەی لەگەڵ ناصر ڕەزازی و بەرهەمە کوردییەکان بەشێکە لە مێژووی مۆسیقای کوردیی هاوچەرخ.
بەرهەم و میراث: تۆمارە گۆرانییەکانی رادیۆیی و بەرهەمە هاوبەشەکان لەگەڵ ناصر ڕەزازی
ڕۆژهەڵاتشەهرام ناظری
لە کرماشان لەدایک بوو و لە تەمەنی کەمەوە فێری گۆرانی بوو. کارەکانی پەیوەندیی نێوان مۆسیقای کلاسیکی ئێران، دەقی مەولەوی و هەندێک میراثی کوردی پیشان دەدەن.
بەرهەم و میراث: ئەلبووم و پڕۆژەکانی مەولەوی و گۆرانیی کلاسیکی؛ کارەکانی لەگەڵ ئامێرە نەریتییەکان
ڕۆژهەڵاتکەیخان کەلھۆر
لە کرماشان لەدایک بوو و بە کەمانچە لە مۆسیقای ناوچەیی و کلاسیکی ئێران و پڕۆژەکانی جیهانی ناسراوە. کارەکانی پەیوەندیی نێوان مۆسیقای کوردی و میراثی کۆمەڵە کەلتوورییەکانی ناوچەکە دەخەنەڕوو.
بەرهەم و میراث: کارە سۆلۆییەکانی کەمانچە و پڕۆژە هاوبەشەکان لەگەڵ Silk Road Ensemble و هونەرمەندانی دیکە
باکوورمەریەم خان
لە دەڕگۆڵ/بوتان پەیوەندیدارە و لە سەدەی بیستەمدا لە رادیۆی بەغدا گۆرانییەکانی تۆمار و پەخش کرا. سەرچاوەکان دەڵێن کۆمەڵێک لە گۆرانییە کلاسیکەکانی لە ڕێگەی تۆمارەکانی گرامۆفۆن و رادیۆ گەیشتوونەتە نەوەکانی دواتر.
بەرهەم و میراث: Helîm، Lê lê weso، Gul şênî şênî، Ey delal و گۆرانییە تۆمارکراوەکانی سەردەمی گرامۆفۆن
باکوورشێوان پەروەر
لە ڤیرانشەهر لەدایک بوو و لە ١٩٧٠کاندا بە گۆرانیی کوردی ناسرا. لە ١٩٧٦ بۆ ئەڵمانیا چوو و مۆسیقایەکی پڕ لە بابەتی ناسنامە، ئازادی، ئاشتی و ژیانی کۆمەڵایەتیی کوردان پەرەپێدا. ماڵپەڕی فەرمییەکە ژیان و دیسکۆگرافییەکەی بە شێوەی ڕێکخراو پێشکەش دەکات.
بەرهەم و میراث: Kîne Em، Herne Pêş، Megrî Megrî و ئەلبووم و کنسێرتەکانی دواتر
باکوورعەیشە شان
توێژینەوەی زانکۆی ئیستانبوڵ بیلگی ژیانی عەیشە شان وەک نموونەیەک بۆ مۆسیقای دنگبێژی/سترانبێژی ژنان و گواستنەوەی کەلتوور دەخاتەڕوو. کارەکانی پەیوەندیی نێوان گۆرانی، ناسنامە و ئەزموونی ژنان پیشان دەدەن.
بەرهەم و میراث: گۆرانی و تۆمارەکانی رادیۆیی و بەرهەمە ناسراوەکانی دنگبێژی
باکوورعەینور دوغان
لە چەمیشگەزێک لە باکوور پەیوەندیدارە. شێوازی گۆرانییەکەی مۆسیقای فۆلکلۆریی کوردی لەگەڵ ڕێکخستنە نوێ و کاری هاوبەش لەگەڵ مۆسیقیدانانی جیهانی تێکەڵ دەکات.
بەرهەم و میراث: Keçe Kurdan، Nûdem، Seyda و پڕۆژە هاوبەشەکان لەگەڵ Yo-Yo Ma و Silk Road Ensemble
باکوورڕۆژدا
لە ١٩٩١ بە Koma Gulên Xerzan دەستی بە کاری هونەری کرد. دواتر Koma Asmîn دامەزراند و لە کاری سۆلۆدا بە ئەلبوومەکانی Rûkena Min، Kezi و Sayîn ناسرا.
بەرهەم و میراث: Ji Bîr Nabin، Sonda Me، Rûkena Min، Kezi، Sayîn
باکوورجیوان حاجۆ
یەکێکە لە ناوە دیارەکانی مۆسیقای کوردیی هاوچەرخ و لە بەرهەمەکانی مۆسیقای کوردی بە شێوازی نوێ و ڕێکخستنە جیهانییەکان تێکەڵ دەکات.
بەرهەم و میراث: بەهار، گۆرانی و ئەلبوومەکانی سەردەمی نوێ
باشوورکۆمەڵی کامکاران
کامکاران کاریگەرییەکی گرنگیان لە پەرەپێدانی مۆسیقای کوردی لە شێوەی ئەنسمبل و پێشکەشکردنی لە سەحنەی نێودەوڵەتیدا هەیە. وێنەکە لە پەڕەی فەرمی Real World Records ـە.
بەرهەم و میراث: ئەلبووم و کنسێرتەکانی ئەنسمبل؛ پڕۆژەکانی سازە نەریتییەکان
باشوورعەدنان کەریم
لە کەرکووک لەدایک بوو و لە ١٩٧٩ دەستی بە پێشکەشکردنی گشتی کرد. لە ١٩٩٢ بۆ سوید چوو و کارەکانی بە دەنگی قووڵ و بەکارهێنانی سازە ڕۆژهەڵاتییەکان ناسراون.
بەرهەم و میراث: Sha We Yalda (١٩٩٦)، Farewell (١٩٩٩)، Whisper of the Wind (٢٠٠٢)، The Pink Cup (٢٠١٢)
باشوورنەسرین شێروان
لە شێرنەخ لەدایک بوو و پاش کۆچکردنی خێزانەکەی بەغدا بووە ناو ژینگەی مۆسیقیی کوردی. لە ١٩٤٤ لە بەشی کوردیی رادیۆی بەغدا کاری کرد و گۆرانییە فۆلکلۆرییەکان و بەرهەمە هاوبەشەکان لەگەڵ هونەرمەندانێکی وەک عەلی مەردان و حەسەن زیرەک پێشکەش کرد.
بەرهەم و میراث: گۆرانییە فۆلکلۆرییەکان و تۆمارەکانی رادیۆی بەغدا
ڕۆژئاوائارام تیگران
لە قامیشلۆ لەدایک بوو و بە زمانە کوردی، عەرەبی، ئەرمەنی و زمانەکانی دیکە گۆرانیی گوت. لە رادیۆی یەرەڤان کاری کرد و بە دەنگ و ڕێپەرتواری چەندزمانییەکەی بووە ناوێکی دیار لە مۆسیقای کوردیی ڕۆژئاوا و دیاسپۆرا.
بەرهەم و میراث: تۆمارەکانی رادیۆی یەرەڤان و گۆرانییە چەندزمانییەکان
محەمەد شێخۆ
لە قامیشلۆ لەدایک بوو و لە سەرەتای گەشەی هونەرییەکەیدا لە ژینگەی موسیقیی کوردیی قامیشلۆ و رادیۆی بەغدا کاری کرد. گۆرانییەکانی بابەتی دڵ، کۆمەڵگا، نیشتمان و ژیانی ڕۆژانەیان دەگرتەوە و بە شێوەیەکی بەرفراوان لە ڕۆژئاوا و ناوچەکانی دیکە گوێیان لێگیرا.
بەرهەم و میراث: Ay Lê Gulê، Dıl Perîşanım، Nesrîn، Nalinek، Ême
ڕۆژئاواتەحسین تەها
پەیوەندیدار بە ناوچە کوردییەکانی سوریە/عێراق بوو و بە دەنگی تایبەت و تۆمارەکانی گۆرانیی کوردی ناسرا. سەرچاوەکانی مۆسیقا ڕێپەرتواری بەرهەمەکانی لە ساڵانی ١٩٧٠ و ١٩٨٠ تۆمار دەکەن.
بەرهەم و میراث: Min Tu Nevêy (١٩٨٠)، Tu Xewn Buyî Hemi Gava (١٩٧٨)، Bêrîvanê (١٩٨٢)، Derdo (١٩٨٣)
باکوورشاکیرۆ
شاکیرۆ یەکێکە لە ناوە دیارەکانی دنگبێژی کرمانجی. کارەکانی زۆر جار بە شێوەی چیرۆکگێڕان و گۆرانییە درێژەکان پەیوەندی بە یادەوەریی کۆمەڵایەتی و مێژوویی هەیە. ئارشیفی گۆرانییەکانی بۆ پاراستنی میراثی زارەکی گرنگە.
بەرهەم و میراث: کیلەم و سترانە زارەکییەکان؛ ئارشیفی زیاتر لە ٢٠٠ بەرهەم لە پڕۆژەی کۆکردنەوەی بەرهەمەکانی
ڕۆژئاوا/کرمانجیئەڤدەڵێ زەینیکێ
یەکێکە لە ناوە ناسراوەکانی نەریتی دنگبێژی کە لە توێژینەوەکانی ئەدەبی زارەکی و کاری مەحەمەد ئوزوندا وەک سەرچاوەی میراثی دنگبێژی باس کراوە.
میراث: کیلەم و گۆرانییە چیرۆکییە زارەکییەکان
Cambridge — scholarly context ↗ • Evidence B
باکوور/کرمانجیکاراپەتێ خاچۆ
لە سەرچاوە و تۆمارەکانی مۆسیقای کوردی و ئەرشیفی کیلەمەکانی یەرەڤاندا ناوی وەک یەکێک لە پرفۆرمەرە گرنگەکانی نەریتی زارەکی هاتووە.
میراث: کیلەمە کرمانجییەکان و تۆمارە ئەرشیفییەکان
Cambridge — Yerevan Kurdish recordings ↗ • Evidence B
باکوور/کرمانجیشاکیرۆ
شاکیرۆ (شاکر دینیز) لە پرفۆرمەرە ناسراوەکانی دنگبێژیی سەدەی بیستەمە. تۆمارەکانی کاست و مێژووی پەخشکردنی مۆسیقای کوردی لە توێژینەوەکانی مۆسیقا و کتێبە تایبەتییەکاندا بەڵگەی بەردەوامی نەریتی دەنگییە.
میراث: کیلەم و گۆرانییە دنگبێژییەکان
Cambridge — Kurdish cultural production ↗ • Evidence B
ڕۆژئاوا/یەرەڤانشەرۆیێ بیرۆ
ناوی شەرۆیێ بیرۆ لە تۆمار و بەڵگەنامەکانی پڕۆژەی Kilamên Yêrêvanê هاتووە؛ ئەم جۆرە ئەرشیفە بۆ خوێندنەوەی گواستنەوەی کیلەم و پرفۆرمانسی کرمانجی بەهادارە.
میراث: Kilamên Yêrêvanê
Cambridge — archival recording review ↗ • Evidence B
ڕۆژئاوا/یەرەڤانشەبابێ ئەگید
لە هەمان کۆمەڵە تۆمارە ئەرشیفییەکانی یەرەڤاندا ناوی شەبابێ ئەگید وەک پرفۆرمەر هاتووە. ئەم تۆمارانە بەڵگەی مادیی گرنگ بۆ توێژینەوەی مۆسیقای کرمانجیی سەدەی بیستەم پێشکەش دەکەن.
میراث: Kilamên Yêrêvanê
Cambridge — archival recording review ↗ • Evidence B
ئەرشیفی کەسایەتییەکان: لیستی خوارەوە تەنها چەند نمونەیەکی مرجعە و بە مەبەستی «هەموو هونەرمەندان» نییە. بۆ هەر ناوێک، بوار، ناوچە، سەردەم، میراث و سەرچاوەی جیاواز تۆمار دەکرێت.
تۆماری سەرچاوەی ئەکادیمی
- Cambridge — Kurdish Art and Cultural Production
- Cambridge — From Dengbêj to Modern Writer
- Encyclopaedia Iranica — Bayt / Kurdish oral ballad tradition
- Encyclopaedia Iranica — Dozāla
- Encyclopaedia Iranica — Music of Khorasan
- Encyclopaedia Iranica — Kurdish Communities of Khorasan
- International Journal of Kurdish Studies — The Place of Dengbéjî in Modern Singing Techniques
- Reigle — A Brief History of Kurdish Music Recordings in Turkey
- Yearbook for Traditional Music — Kurdish folk song anthology review
- Encyclopaedia Iranica — Newroz / Hasan Zirak recording entry
ئاستەکانی بەڵگە
A = academic/institutional source; B = specialist scholarly source; C = reputable biographical/archival source; D = lead requiring verification. Firm claims should rely on A–C.
Image rights
Images are separate evidence objects. Production deployment must retain creator/source/licence metadata. Pinterest or unverified reposts are not acceptable final sources.
Audio rights
No copyrighted audio is embedded by default. Where audio is later added, the archive must record rights holder, licence, recording provenance and permitted use.
Historical caution
Lyrics can preserve collective memory and historical references, but a song is not automatically proof of a historical event. Historical claims must be cross-checked with documentary or scholarly evidence.
Scope boundary
Card 8 covers music, musicians, genres, instruments, recordings and music heritage. Card 7 covers broader biographies; Card 5 contains general history; Card 14/15 handle wider intangible heritage and society.
Review
Academic audit date: 14 September 2026. New artists and recordings should be added only with a traceable source record and image/audio rights status.
دەستکاری و هونەرە پیشەییە کوردییەکان
KURDESTAN • ئەرشیفی کەلتووری • ٠٩ • وەشانی تایبەتی زانستی
دەستکاریی کوردی: پیشە، هونەر، ئابووری و یادەوەری
ئەم کارتە دەستکارییەکان و زانستی پیشەسازیی کۆمەڵگە کوردنشینەکان لە چوار ناوچەدا بە شێوەی زانستی دەخاتەڕوو. جیاوازیی نێوان پیشەی بەڵگەدار، پیشەی هاوبەش لە ناوچە و پێناسەی ئەتنیکی پارێزراوە؛ هیچ پیشەیەک بەبێ سەرچاوە بە «تایبەت بە کورد» ناوترێت.
12+خێزانە سەرەکییەکانی پیشە4ناوچەی پەیوەندیدار5زمانی ناوەڕۆک
ستانداردی زانکۆیی کارتی ٩
پیشە دەستییەکان دەبێت وەک «زانست و لێهاتوویی زیندوو» لێکبدرێنەوە، نەک تەنها وەک بەرهەمێک. تۆمارکردن دەبێت دروستکەر/کۆمەڵگا، مادە، ئامراز، تەکنیک، کارکرد، پاشخانەی کۆمەڵایەتی، ناوچە، زمان، ڕێگای گواستنەوەی لێهاتوویی و سەرچاوە بە جیاوازی تۆمار بکات.
پێناسە و سنوور
«پیشە»، «دەستکاری»، «هونەری پیشەیی» و «میراثی نامەلموس» نابێت بە یەک مانا بەکاربهێنرێن. پێناسەی هەر تۆمارێک دەبێت دیار بێت.
مادە و زنجیرەی بەرهەمهێنان
خوری، پەمەڕە، حەریر، مو، پوست، چوب، گڵ، پەڕ، کانزا و مادەی ڕەنگکردن دەبێت بە جیاوازی تۆمار بکرێن و شوێنی سەرچاوەی مادە دیاری بکرێت.
تکنیک و زانستی کار
بافتن، گره، دەرزیکاری، دوورین، نەخشاندن، کۆڵان، مسگری، خەڕاتی، سفال و کاری پوست بە پێی تکنیک جیاواز دەکرێن.
نەخش و سیمبۆل
نەخشێک نابێت بە مانای «کۆنی/نەتەوەیی» وەربگیرێت بەبێ سەرچاوە؛ هەمان موتیف دەتوانێت لە چەند کۆمەڵگەدا هەبێت.
ژنان و کاری ناڕوون
ڕۆڵی ژنان لە بافتن و دەرزیکاری و گواستنەوەی زانست بە شێوەی زانستی تۆمار دەکرێت؛ نابێت کاری ژنان تەنها وەک «کاری ماڵ» کەمبەها بکرێت.
مامۆستا و فێرخواز
زانیاری دەربارەی فێربوون، مامۆستا، فێرخواز و ژینگەی فێرکردن بۆ پاراستنی میراث گرنگە.
بازاڕ و ئابووری
بەرهەمێکی دەستی هەمان کات دەتوانێت بەرهەمی ماڵ، پێداویستی، کاڵای بازاڕ و هێمای ناسنامە بێت. نرخ و بازاڕ دەبێت بە داتا و کات تۆمار بکرێت.
کۆچ و دیاسپۆرا
کۆچ دەتوانێت تکنیک، مادە، بازار و شێواز بگۆڕێت؛ ئەمە دەبێت بە بەڵگەی کاتی و ناوچەیی لێکۆڵینەوە بکرێت.
پاراستن و گواستنەوە
UNESCO جەخت دەکاتەوە کە پاراستنی میراث نابێت بە «فریزکردن»ی شێوازێک بێت؛ گرنگی لە گواستنەوەی زانست و تواناکانە.
ڕەوش و مافی کۆمەڵگە
وێنە، دەنگ، ناوی پیشەساز و زانیاری ناوخۆیی دەبێت بە ڕێز و لەگەڵ مافی خاوەنەکە بڵاو بکرێتەوە.
پایداری و مادە
کاریگەریی دار، خوری، ڕەنگ، کانزا و بازاڕ دەبێت جیاواز لە هەڵسەنگاندنی هۆڵدینگ/بازرگانی بخرێتەڕوو.
ئەسڵ و ڕاستی
«کۆن»، «دەستی»، «ئەسڵی» و «سەرچاوەدار» پێویستیان بە بەڵگەی جیاواز هەیە؛ هیچ بڕیارێک لەسەر ئەسڵ بە تەنها لەسەر شێوەی وێنە نادرێت.
کاتەلۆگی تایبەتی پیشەکان
قاڵی و گلیم
توێژینەوەکانی Iranica جۆرە جیاوازەکانی قاڵی و گلیم و بافتی هۆزی تۆمار دەکەن؛ لە نێوان جۆری پرزدار و بافتی تەختدا جیاوازیی تەکنیکی هەیە.
سەرچاوە: توێژینەوەکانی Iranica لەسەر قاڵی و دەخڵ و بابەتی KELIM؛ توێژینەوەکانی گلیمی سنە.
سەرچاوەی زانستی ↗جاجم و بافتنی تخت
جاجم لە ناو چوارچێوەی بافتنی تخت و بەرهەمی ناوخۆیی دەخوێندرێت؛ ناوی ناوچە و تکنیک دەبێت بە سەرچاوە تۆمار بکرێت.
سەرچاوە: ئەدەبیاتی Iranica لەسەر قاڵی و بافتی تەخت.
سەرچاوەی زانستی ↗دەرزیکاری و دوورین
دەرزیکاری دەکرێت پەیوەندی بە جل و بەرگ هەبێت، بەڵام ئەم کارتە لەسەر تکنیک، پیشەساز، زانست و بازاڕی پیشەیی دەوەستێت؛ وردەکاریی جل لە کارت ١٠ پارێزراوە.
سەرچاوە: بنەماکانی UNESCO بۆ پاراستن و ستانداردەکانی بەڵگەنامەکردنی پیشە.
سەرچاوەی زانستی ↗کڵاش
کڵاشی هەورامان و ناوچە شاخاوییەکان نموونەی پیشەی پێڵاوی دەستییە؛ تەکنیک، مادە و جۆگرافیا دەبێت بە جیاوازی تۆمار بکرێن.
سەرچاوە: بەڵگەنامەکردنی ئەتنۆگرافی و مۆزەخانەیی ناوچەیی.
سەرچاوەی زانستی ↗مسگری و کاری کانزا
مسگری و کانزاکاری لە بازاڕ و مۆزەخانەکانی ناوچەکە بە شێوەی جیاواز بەڵگەدارە؛ پێویستە ناوی پیشەساز، شێوازی کار و شوێن تۆمار بکرێت.
سەرچاوە: بەڵگەنامەکانی مۆزەخانەی میراثی کوردی و توێژینەوەکانی پیشەی ناوچەیی.
سەرچاوەی زانستی ↗دارکاری و نەخشاندنی دار
دارکاری چەقاندن، سندوق، کەلوپەل و بەرهەمەکانی جوانکاری لەخۆدەگرێت؛ ناوچە و کارکرد دەبێت بە جیاوازی تۆمار بکرێن.
سەرچاوە: بەڵگەنامەکانی مۆزەخانە و Commons؛ پێویستی بە پشتڕاستکردنەوەی پێشینەی بەرهەم هەیە.
سەرچاوەی زانستی ↗سفال و کۆزەسازی
سفالکاری پیشەیەکی ناوچەییە و نابێت بەبێ بەڵگە بە ناسنامەیەکی تاکە نەتەوەیی سنووردار بکرێت؛ مێژووی بپارێزگای و پیشەی نوێ جیاوازە.
سەرچاوە: تۆمارەکانی مۆزەخانە و ئەدەبیاتی شوێنەوارناسی.
سەرچاوەی زانستی ↗کاری پوست و چەرم
کاری پوست/چەرم دەبێت بە پێی مادە، ئامراز، کارکرد و ناوچە وەسف بکرێت؛ زانیاریی بازاڕ و مافەکان جیاوازە.
سەرچاوە: بەڵگەنامەکردنی ئەتنۆگرافی ناوچەیی.
سەرچاوەی زانستی ↗ڕەنگکردن و ڕەنگی سروشتی
ڕەنگی سروشتی بە تایبەتی ئیندیکۆ و ڕەنگەکانی خوری و گلیم پەیوەندییەکی تەکنیکی هەیە؛ پێویستە مادە و شێوازی بەکارهێنان تۆمار بکرێت.
سەرچاوە: توێژینەوەی Iranica لەسەر تەکسووت و نیلی.
سەرچاوەی زانستی ↗بەرهەمەکانی هەورامان و سنە
توێژینەوەی نوێی گلیمی سنە لە بەرهەم، تەکنیک، مادە، جوانکاری و ژیانی ئابووریی ژنان لە بواری بافتندا دەکۆڵێتەوە.
سەرچاوە: توێژینەوەی Acta Via Serica / KCI لەسەر گلیمی سنە.
سەرچاوەی زانستی ↗ماتریسی ناوچەیی و بەڵگە
ڕۆژهەڵاتسنە/بیجار/هەورامان و ناوچەکانی کوردنشین: گلیم، قاڵی، جاجم، کڵاش و ڕەنگکردن؛ بەڵگە بە پێی شوێن و سەردەم جیاوازە.
باکووربەشێک لە ئەناتۆڵیای ڕۆژهەڵات: بافتن، گلیم، چەرم، کاری بازار؛ پێویستە هەر پیشە بە شوێنی بەڵگەدارەوە ببەسترێت.
باشوورهەولێر، سلێمانی، دهۆک و ناوچەکانی تر: مۆزەخانە، بافتن، مسگری، کاری دار و بەرهەمە بازاڕییەکان.
ڕۆژئاوابەڵگەی پیشەسازی لە سوریا نایەکسانە؛ تەنها ئەو زانیارییەی بە سەرچاوەی ڕوون پشتیوانی کراوە بە ناوی ناوچە و کۆمەڵگە تۆمار دەکرێت.
سەرچاوە سەرەکییەکان
Encyclopaedia Iranica: Kelim, tribal carpets and crafts; UNESCO ICH safeguarding; peer-reviewed Senneh gelim study.
سەرچاوە ↗پروتۆکۆلی وێنە
هەر وێنەیەک دەبێت سەرچاوە، دروستکەر/ئەرشیڤ و دۆخی مۆڵەت هەبێت. Wikimedia Commons تەنها لەگەڵ پشکنینی پەڕەی فایل بەکاربهێنرێت.
سەرچاوە ↗پروتۆکۆلی دەستکاری
هەر تۆمارێک: ناو، ناوچە، کۆمەڵگا/بەرهەمهێنەر، مادە، تەکنیک، کارکرد، سەردەم، دۆخی بەردەوامی، سەرچاوە و بەرواری پێداچوونەوە.
سەرچاوە ↗ئاستی بەڵگە
A: سەرچاوەی زانستی/دامەزراوەیی ڕاستەوخۆ؛ B: مۆزەخانە/ئەرشیڤی متمانەپێکراو؛ C: توێژینەوەی دووەمینەی پشکنین‌کراو و متمانەپێکراو؛ D: بانگەشەی ناوخۆیی یان سەرچاوەی لاواز کە پێویستی بە پشتڕاستکردنەوە هەیە.
سەرچاوە ↗تێبینیی زانستی:پیشەیەک دەتوانێت هاوبەش، گەشەپێدراو و گۆڕاو بێت. KURDESTAN لە نێوان «بەڵگەی کوردیبوون»، «هاوبەشی ناوچەیی» و «ئاسەواری کۆمەڵگەیەک» جیاوازی دەکات و لە پۆلێنکردنی بێ‌بەڵگە دوور دەکەوێتەوە.
پشکنینی تایبەتی و فراوان — کارتی ٩
ئەم تۆمارە فراوانە دەستکاری تەنها وەک لیستی بەرهەم ناگرێت؛ بەڵکو وەک سیستەمێک لە زانیاری، توانایی، مادە، کار، بازاڕ و بیرەوەری دەیبینێت. بانگەشەکان بە وردی پشکنراون بۆ ئەوەی پەیوەندیی کەلتووری بە خاوەنداریی انحصاریی بێ‌بەڵگە نەگۆڕدرێت.
٠١. پۆلێنکردنی پیشەکان
تۆمارەکان بە بافتنی تەخت، قالیی گره‌دار، دەرزیکاری، پێڵاو، چەرم، کانزا، دار، کوزە، شیشە، زیوەر، ڕەنگکردن و کەرەستەی ماڵەوە پۆلێن دەکرێن؛ بەرهەمێک دەتوانێت چەند پۆلێک هەبێت.
٠٢. تەکنەلۆژیای بافتن و دار
جۆری دار، ئاراستە، تار و پۆ، چڕیی ڕیس، دروستکردنار و تکنیکەکانی وەک بافتنی شکافدار و پێکەوەگرێدراو دەبێت تۆمار بکرێت. Iranica جیاوازیی تەکنیکی گلیم و جاجیمی ڕوون دەکاتەوە.
٠٣. قالی و گرێ
سەرچاوەی دیزاین لە شوێنی بافتن جیا بکرێتەوە و جۆری گرێ، چڕی، پرز، تار و پۆ، ڕەنگ و ناوچە تۆمار بکرێن. سەرچاوەکان جۆراوجۆریی نەریتی قالیی کوردی پیشان دەدەن، نەک شێوازێکی یەکگرتوو.
٠٤. گلیمی سنە و نەخشەکان
سەرچاوە تایبەتەکان گلیمی سنە بە بافتنی شکافدار و نەخشی بچووک و دووبارەوە ناساندووە. توێژینەوەی زانکۆی کوردستانیش نەخشی ئاژەڵی و ئەندازیاری و ڕووەکی لە نموونەکانی گلیم پشکنراوە. مانای هەر نەخشێک بەبێ سەرچاوە جێگیر ناکرێت.
٠٥. کوڵاش و پێڵاوی نەریتی
کوڵاش وەک تەکنیکێکی دروستکردنی پێڵاو و بافتن تۆمار دەکرێت: شوێنی بەرهەمهێنان، مادە، بنەمای پێڵاو، دوورین، بەکارهێنانی کۆمەڵایەتی و زنجیرەی بازاڕ. تایبەتمەندیی گوندێک یان کارگەیەک بە هەموو ناوچەکان ناگوازرێتەوە.
٠٦. کاری دار و کانزا
جۆری دار یان کانزا، سەرچاوەی مادە، ئامراز، بڕین/چەقاندن/کەندکاری، تەواوکردن، کارکرد، کارگە و بازاڕ تۆمار بکرێت. تەنها بەرهەمێک سەرچاوەی ئەتنیکی ناداتە سەلماندن.
٠٧. کوزەسازی و سیرامیک
بەڵگەی کۆنەبەڵگەیی بۆ بەرهەمهێنانی کوزە لە پیشەسازیی ئەمڕۆ جیا دەکرێتەوە. توێژینەوەکانی باکووری مەزۆپۆتامیا بەرهەمهێنانی کوزە و کارگە و تۆڕی ئاڵوگۆڕی بە درێژایی کات تۆمار دەکەن؛ بەڵام شتێکی کۆن بە خۆی ناسنامەی ئەتنیکیی ئەمڕۆ ناداتە سەلماندن.
٠٨. ڕەنگکردن و ڕەنگی سروشتی
سەرچاوەی ڕەنگ، ڕووەک یان مادەی کانزایی، دەرهێنان، جێگیرکردن، پۆلی ڕەنگ، ئاو و بارودۆخی ژینگەیی تۆمار بکرێت و نێوان نەریتی مێژوویی و زیندووکردنەوەی نوێ جیا بکرێتەوە.
٠٩. تۆمارکردنی وێنە و مافی وێنە
بۆ هەر وێنەیەک ناوی سەرچاوە، دروستکەر/دامەزراوە، بەستەری سەرەکی، لایسەنس، بەرواری دەستگەیشتن و ئەوەی وێنەکە چی دەسەلمێنێت تۆمار بکرێت. ئەنجامی گەڕان یان Pinterest بەڵگەی ماف نییە.
١٠. ڕەسەنایەتی و سەرچاوە
وشەی «ڕەسەن» تەنها کاتێک بەکاربهێنرێت کە پێوەرێکی ڕوون هەبێت: تەمەن، دروستکەر، کارگە، تۆماری مۆزەخانە یان زنجیرەی خاوەنداری. بەرهەمی نوێ بە شێوازی نەریتی بە «بەرهەمی هاوچەرخ بە هەڵوەشاندنەوەی نەریت» ناونرێت ئەگەر بەڵگەی کۆن نەبێت.
١١. خاوەنداریی کەلتووری و زمان
کاتێک بەڵگە انحصاری نییە دەبێت بگوترێت «لە نێوان کۆمەڵگە کوردییەکانی ... بەڵگەدارە» یان «لە ناوچەکە هاوبەشە». بوونی نەخش یان تکنیک لە ناوچەیەکی کوردنشین بە تەنها خاوەنداریی ئەتنیکی نادەسەلمێنێت.
١٢. ئابووریی پیشە و ژنان
بەشداری لە بەرهەمهێنان لە خاوەنداریی کارگە و داهاتی ڕاستەقینە جیا بکرێتەوە. نابێت هەموو کاری دەستیی ماڵی ژنان بە کارێکی پارەدار یان سەربەخۆی ئابووری دابنرێت؛ کاتێک داتا هەیە بەکاری بهێنرێت.
١٣. مادە و بەردەوامی
فشار لەسەر مادەی خام، دەستگەیشتن بە خوری، دار، ڕەنگ و کانزا، گۆڕانی نرخ، جێگرەوە پیشەسازییەکان و کاریگەری ژینگەیی تۆمار بکرێن. پاراستنی پیشە دەتوانێت پێویستی بە پاراستنی سەرچاوەی مادەیی کۆمەڵگا هەبێت.
١٤. گواستنەوەی نێوان نەوەکان
ئەگەر داتا هەبێت ژمارەی پیشەوان، تەمەن، ڕێگای فێربوون، مامۆستا و فێرخواز، قوتابخانە/کارگە و بەردەوامی تۆمار دەکرێت. پیشەیەک بێ شاخص «لە مەترسی لەناوچوون» ناوترێت.
١٥. بازاڕ و بەرهەمی هاوچەرخ
بەرهەمی بەکارهێنانی ماڵەوە لە بەرهەمی گەشتیاری و بازاڕی هاوچەرخ جیا بکرێتەوە. گۆڕینی قەبارە یان ڕەنگ یان مادە بە خۆکار واتای لەدەستدانی ڕەسەنایەتی نییە.
١٦. کەمترین داتاکانی تۆمار
کەمترین خانەکان: ناسنامەی تایبەت، ناوی ناوخۆ و وەسفی، کۆمەڵگا، شوێن، بەروار/سەردەم، مادە، تکنیک، قەبارە، کارکرد، دروستکەر/کارگە ئەگەر ناسراو بێت، وێنە، سەرچاوە، مافی بەکارهێنان، ئاستی بەڵگە و بەرواری پشکنین.
سەرچاوە: UNESCO
سەرچاوە: پاراستنی UNESCO
سەرچاوە: Iranica
سەرچاوە: کۆنەبەڵگە
یاسای کۆتاییی دەستکاریکردن:ئەگەر ناوی ناوخۆ یان بانگەشەی بازرگانی لەگەڵ بەڵگەی زانستیی باوەڕپێکراو ناکۆک بێت، ناوی ناوخۆ وەک داتای زمان و کۆمەڵگا دەمێنێتەوە و بانگەشەی سەرچاوە بە بانگەشەی پێویستی بە بەڵگە نیشانە دەکرێت. دەنگی کۆمەڵگا ناسڕێتەوە و بە خۆکار ناکرێتە ڕاستی مێژوویی.
دۆسیەی زانستیی پیشە و دەستکاری — وەشانی قووڵ
ئەم پشکنینە مادە، تەکنیک، کارکرد، ناسنامە و بازرگانی لە یەکتر جیا دەکاتەوە و ڕێگە نادات هاوشێوەییی دیمەن بە بەڵگەی سەرچاوەی ئەتنیکی بژمێردرێت.
ڕێکخستنی خێزانەکانی پیشە
قالین و گلیم، جاجیم و بافتە تەختەکان، کوڵاش، زیو و زێڕ، مسگری، کوزەسازی، دارکاری، چەرم، پۆشاک و دوورین، ڕەنگکردن و پیشەی کاغەز/نووسین دەبێت وەک خێزانی جیاواز تۆمار بکرێن؛ تێکەڵکردنی «بەرهەم» و «تەکنیک» نابێت.
قالین، گلیم و بافتە تەختەکان
جیاوازی نێوان knotted pile و flatweave و جۆری loom، مادەی warp/weft، knot structure و شێوازی ڕازاندنەوە تۆمار بکرێت. Iranica بەڵگەی نەریتە کوردییەکانی گلیم لە ڕۆژئاوای ئێران و سنە دەدات.
کڵاش و پێڵاوی دەستی
کڵاش و پێڵاوە دەستییەکان دەبێت بە شوێنی تولید، مادە، شێوازی دروستکردن، کارکرد و زنجیرەی گواستنەوەی پیشە تۆمار بکرێن؛ ناوی بازاڕی نوێ بە خۆی بەڵگەی مێژوویی نییە.
زیو، زێڕ و زیوەلات
جۆری کانزا، شێوازی دروستکردن، پەیوەندی بە پۆشاک و بۆنە، و پەیوەندی بازاڕی تۆمار بکرێت. ناساندنی motif وەک «نیشانەی تایبەتی کوردی» تەنها بە سەرچاوەی ڕوون دەکرێت.
مسگری، ئاسن و فلزکاری
فرایەندی چکش‌کاری، قەڵەوی/نازکی ورق، لحیم، حکاکی و ڕووبەرکاری بە جیاوازی تۆمار بکرێت. هەر شێوازی کار نابێت بە خۆکار بە یەک کۆمەڵگەی ئەتنیکی بخرێتە پاڵ.
کوزەسازی و خاک
ناوی خاک، شوێنی کۆکردنەوە، شێوازی چرخ/دەستی، کوره، دمای پەختن و کارکردی بەرهەم تۆمار بکرێت. مادەی کۆنەبەڵگەیی نابێت ڕاستەوخۆ بکرێتە ناسنامەی ئەتنیکیی ئەمڕۆ.
دارکاری، کەندەکاری و کار لە پەڕە
جۆری دار/ڕووەک، ئامراز، شێوازی کەندەکاری، کارکرد و ژینگەی بەکارهێنان تۆمار بکرێت. بەکارهێنانی مادەی ناوخۆیی لە هەموو حاڵەتێکدا بەڵگەی «کوردی بوون» نییە.
چەرم و پەروەردەی پەستە
سەرچاوەی پەستە، پاککردن، دباغی، ڕەنگکردن و شێوەدان دەبێت بە جیاوازی تۆمار بکرێت؛ ئەم زانیارییە بۆ پەیوەندی نێوان مادە و تەکنیک گرنگە.
ڕەنگکردن و مادەی سروشتی
ڕەنگە سروشتییەکان وەک indigo و madder لە زۆر نەریتە بافتینەکاندا بەکارهاتوون. جۆری مادە، mordant، پڕۆسە و ئەنجامی ڕەنگ تۆمار بکرێت؛ ڕەنگ بە تەنها نیشانەی ناسنامە نییە.
گواستنەوەی لێهاتوویی و ژنان
نقشی دایک، باوک، مامۆستا، شاگرد و workshop بە پەیوەندی بە سەرچاوەی مەیدانی تۆمار بکرێت. UNESCO لە چەند پرونده‌دا فێرکردنی نەریتەکان بە apprenticeship و گواستنەوەی نەوە بە نەوە باس دەکات؛ ئەمە نابێت بۆ هەموو پیشەکان بێ بەڵگە گشتی بکرێت.
بازاڕ، کۆمەڵگا و ژینگە
پیشە لە نێوان بەکارهێنانی ماڵەوە، بازاڕی ناوخۆ، tourism و export جیاوازی هەیە. بۆ هەر مدخلێک زنجیرەی بەرهەم، نرخ، کار و کێشەی مادەی خام بە سەرچاوە تۆمار بکرێت؛ هیچ ادعای اقتصادی بەبێ داتا نەدرێت.
پاراستن، مافی پدیدارکەر و وێنە
وێنە، ڤیدیۆ و تۆمارە مەیدانییەکان دەبێت خاوەنی ماف، لایسەنس، ڕێگەپێدان و بەرواری بەکارهێنان هەبن. بۆ زانیاریی کۆمەڵگا، consent و شێوازی بڵاوکردنەوە تۆمار بکرێت. وێنەی Google/Pinterest بەڵگەی مۆڵەت نییە.
Encyclopaedia Iranica · KELIM
Encyclopaedia Iranica · Tribal Carpets
UNESCO · Safeguarding Intangible Heritage
UNESCO · Traditional Craftsmanship
Soran University · Cottage Industries Study
یاسای بڵاوکردنەوە: هیچ وێنە، تۆمار یان نەخشێک بەبێ شوێنپێهەڵگرتنی سەرچاوە و ماف بە کۆمەڵگایەک نادرێت.
کارت ١٠ · میراثی زیندو و ناسنامەی کەلتووری
جل و بەرگی کوردی
جل و بەرگی کوردی یەک شێوازی یەکسان نییە؛ کۆمەڵێک شێوازی ناوچەیی، هۆزی، شارستانی و ئایینییە کە لە ڕۆژهەڵات، باکوور، باشوور و ڕۆژئاوا بە شێوەی جیاواز پەرەیان سەندووە. ئەم بەشە جیاوازیی نێوان بەڵگەی مێژوویی، جلوبەرگی فێستیڤاڵی و جلوبەرگی ڕۆژانە پارێزراو دەکات.
10جل
و
بەرگ
و
بەرگ
بنەمای زانستیی ئەم کاتەلۆگە
01ناوی ناوچە بە دڵنیایی دەنووسرێت؛ ئەگەر وێنەکە ناوچەکەی بە ڕوونی نەناسێنێت، وەک «نموونەی گشتی» نیشان دەدرێت.
02جل و بەرگی مێژوویی لە جلوبەرگی فێستیڤاڵیی ئەمڕۆ جیا دەکرێتەوە؛ هەموو وێنەی نوێ بە «کۆنی» ناسێنرێت.
03ژنان و پیاوان بە جیاوازی و هەروەها لە هەمان ناوچەدا بەراورد دەکرێن؛ سەرپۆش، پەستاند، پانتۆڵ، کراس و زیوەر جیا دەکرێنەوە.
04سەرچاوەی ئەکادیمی و مۆزەخانەیی لەگەڵ سەرچاوەی وێنە جیا کراوەتەوە؛ ماف و لایسەنس هەر وێنەیەک پشکنراوە.
چوار پارچەی کوردستان · شێواز بە شێواز
١ · ڕۆژهەڵات
لە ئێران، سەرچاوەی Iranica جیاوازییەکی ڕوونی نێوان ناوچەکانی مەهاباد، سنە، کرماشان و خۆراسان تۆمار دەکات. لە مەهاباد، دەڕپێی فراوان، کراسی درێژ، کەوا، پەستاند و جۆرەکانی سەرپۆش ناسراون؛ لە سنە و کرماشان شێوەی کراس و کەوا و قەبا جیاوازە. لە خۆراسانی باکووریش جلوبەرگی کوردانی کۆرمەنج بە تەواوی تایبەتمەندیی ناوچەیی هەیە.
- ژنان: کراس/کەراس، دەڕپێ، کەوا، پەستاند، سەرپۆش و زیوەر
- پیاوان: کەراس، پانتۆڵ، کەوا/چوکا، پەستاند و پەچ/کەڵاو
٢ · باکوور
باکوور یەک شێوازی یەکگرتوو نییە. جلوبەرگی ناوچەکانی دیاربەکر، ماردین، جزیرە، هەکاری و ناوچەکانی دەوروبەر جیاوازییەکی زۆریان هەیە. بەڵگەی وێنەییی ١٨٧٣ بۆ دیاربەکر، ماردین و جزیرە هەندێک جۆری جلوبەرگی پیاوانی ئەو سەردەمە پیشان دەدات؛ لە توێژینەوەی نوێدا کۆفی/سەرپۆش و زیوەرەکانی ژنانیش بە ناوچەوە جیاوازن.
- ژنان: کۆفی/سەرپۆش، کراس، جلی سەرەوە، پەستاند و زیوەر
- پیاوان: شال و شەپیک و جۆرەکانی پەستاند و سەرپۆش؛ بە پێی ناوچە دەگۆڕێت
٣ · باشوور
لە باشوور، شێوازی سۆرانی و بەهدینانی و هەورامی بە ناوچەوە جیاوازن. شال و شەپیک لە جلوبەرگی پیاوانی زۆر ناوچەکاندا ناسراوە؛ لە ژناندا کراسی درێژ، جلی سەرەوەی ڤێلڤێت، پەستاند و کەمەری زیوەر زۆر بەکاردێت. مۆزەخانەی میراثی کورد لە سلێمانی نموونەی جلوبەرگی ژنان لە سەدەی بیستەمی سەرەتا پاراستووە.
- ژنان: کراس، کەوا/ئیلەک، پەستاند، کەمەری زیوەر و سەرپۆش
- پیاوان: شال و شەپیک، پەستاند، کەڵاو/جامانە و جۆرەکانی کەوا
٤ · ڕۆژئاوا
جل و بەرگی ڕۆژئاواش یەک شێوازی یەکگرتوو نییە. لە جۆگرافیای کرمانجیی باکووری سوریا، جلوبەرگی ژنان و پیاوان لەگەڵ میراثی ناوچەکانی جزیرە و ماردین و باکووری مەیزۆپۆتامیا پەیوەندیی مێژوویی هەیە، بەڵام شێوەی نوێ بە کاریگەریی شارستانی، کۆچ و گۆڕانکاریی کۆمەڵایەتی گۆڕاوە. بۆ ئەوەی بەڵگە نەکەین، وێنەی ١٨٧٣ی «کوردی جزیرە/ماردین/دیاربەکر» وەک بەڵگەی مێژووییی ناوچەی جزیرەی میزۆپۆتامیا نیشان دەدرێت، نە وەک وێنەی نوێی ڕۆژئاوا.
- ژنان: جۆرە جیاوازەکانی کراس، کەوا، پەستاند، سەرپۆش و زیوەر بە پێی ناوچە
- پیاوان: پانتۆڵ، کەوا، شال/پەستاند و سەرپۆش؛ شێوازەکان ناوچەیی و مێژووییین
کۆمپۆنێنتە سەرەکییەکان و واتایان
کراس / کەراس
جلێکی درێژی ژنانە؛ قەبارە و درێژی و شێوەی دەستەکان بە ناوچە دەگۆڕێت. لە هەندێک ناوچەی ڕۆژهەڵات دەستەکانی sorāni درێژن و دەکرێن بۆ پشت یان دەست بپیچێنرێن.
دەڕپێ / پانتۆڵ
پانتۆڵی فراوان، بە تایبەتی لە شێوازەکانی ژنان و پیاوانی ڕۆژهەڵات و باشوور. فراوانی و درێژی بە ناوچە و کات دەگۆڕێت.
کەوا / چوکا
جلی سەرەوەی کورت یان نیمەدرێژ کە لە هەندێک شێوازی پیاوان و ژنان بەکاردێت؛ دوخت و ڕەنگ و زیوەری پێوەکراو ناوچەییە.
پەستاند / شال
پەستاندی پارچەیی بە دوری کەمەر دەپیچرێت و هەندێک جار تا سەرەوەی سنگ دەگات. لە جلوبەرگی پیاواندا هەندێک شێوازی شال و شەپیک بەکاردێت.
سەرپۆش و کڵاو
کڵاو، کەڵاو، کۆفی، جامانە، پەچ و جۆرەکانی دەسمال و سەرپۆشی ژنان لە ناوچەکاندا جیاوازن. هەندێک سەرپۆش زیوەر و سەکەیان پێوەکراوە.
زیوەر و کەمەر
زیوەری زێڕ و زیو و سەکە و کەمەرە قەبارەدارەکان لە زۆر شێوازی ژناندا بەشێکی گرنگن. بەڵگەی مۆزەخانەی سلێمانی نموونەی سەدەی بیستەمی سەرەتایی پیشان دەدات.
ڕۆژانەشێوەیەکی سادەتر، پارچەی قورس‌تر و زیوەری کەمتر لە هەندێک ناوچە.
بوون و جەژنڕەنگی توند، پارچەی جوان، زیوەر و سەرپۆشی تایبەت زۆرتر دەبینرێت.
ئاهەنگ و هاوسەرگیریلە زۆر ناوچەدا جلوبەرگی تایبەت و گرانبەها، سەرپۆش و زیوەری زۆر بەکاردێت.
نەورۆزیەکێکە لەو بۆنانەی کە جلوبەرگی کوردی لە ژینگەی گشتی و گەشەی کەلتووری دەردەکەوێت.
سەرچاوە و بەڵگە
سەرچاوە سەرەکییەکان: Encyclopaedia Iranica بۆ جلوبەرگی کورد لە ئێران و خۆراسان؛ توێژینەوەی ٢٠٢٥ی International Journal of Kurdish Studies بۆ کۆفی لە ئدیامان؛ مۆزەخانەی سلێمانی بۆ شێوازەکانی باشوور؛ و Wikimedia Commons بۆ وێنەی سەرچاوەدار. هەر وێنەیەک بە پەڕەی ماف و لایسەنسەکەی پەیوەستە.
دۆسیەی زانکۆیی جل و بەرگی کوردی — ناوچە، ڕەگەز، مادە و بۆنە
جل و بەرگی کوردی جل و بەرگی یەکگرتوو و جێگیر نییە. جۆراوجۆرییەکەی پەیوەستە بە لۆژیکه، کەشوهەوا، مواد، تاریخ، چینی کۆمەڵایەتی، ڕەگەز و بۆنە است. ئەم کارتە دەبێت هەر پوشش را لەگەڵ ناوی ناوخۆیی و زمینه جغرافیایی ئەو ناساندن کند.
زنان و مردان
جل و بەرگی ژنان و پیاوان بە جیاوازی و لەگەڵ باسکردنی جیاوازییە ناوخۆییەکان پشکنین بکرێت؛ جل و بەرگی ڕۆژانە، جەژن، ئاهەنگی هاوسەرگیری، کار، ڕێوڕەسم و جل و بەرگی فەرمی دەتوانێت پێکهاتەی جیاوازی هەبێت.
پێکهاتەکانی جل و بەرگ
کراس/کەراس، شلوار یان پانتۆڵ، کەوا/چوکا، شال/پەستاند، سربند و زیوەر لە پێکهاتەکانن کە ناو و شێوەیان لە ناوچەکاندا بە جۆرێکی جیاواز دەگۆڕێت.
مواد و فناوری
پارچە، خوری، پەمەڕە، حەریر، کانزا و ڕازاندنەوەی دەستی را دەبێت همراه لەگەڵ شێوازی دوورین، بافتن، دوورینی گوڵدار و ڕەنگکردن بەڵگەدار کرد.
بنەمای ناوچەیی
هەر وێنەیەک دەبێت ناوچە، ماوەی تەخمینی، بۆنە و سەرچاوەی هەبێت. نابێت جل و بەرگێک لە ئورمیە یان هەورامان وەک «جل و بەرگی هەموو کوردستان» پیشان بدرێت.
سەرچاوە سەرەکییەکانی ئەم دۆسیەیە
کارتی ١٠ · V5.21
ئەتڵەسی زانستیی جل و بەرگی کوردی
ئەم وەشانە جلوبەرگ بە وردی لە ڕووی پێکهاتە، مادە، تەکنیک، جۆری بەکارهێنان، سەردەم، ناوچە، ژیانەوە، ناسنامە، مۆزەخانە و ڕێگای مستندسازی دەخوێنێتەوە.
96تۆماری زانستی
CL-001
Garment architecture
Layered dress system
Document the full outfit as a coordinated system of layers rather than as isolated pieces; record order, overlap, fastening and use.
CL-002
Garment architecture
Kiras / Kras
Long women’s dress documented under regional names; cut, width, sleeves and ornament vary by locality and period.
CL-003
Garment architecture
Darpe / wide trousers
Wide women’s trousers occur in several Iranian Kurdish regional descriptions; record local cut and terminology instead of assuming one universal pattern.
CL-004
Garment architecture
Kawa / short outer jacket
Short jackets occur in documented women’s ensembles; terminology and construction differ across regions.
CL-005
Garment architecture
Saya / mantle
Long open mantles are documented in parts of Iranian Kurdish dress; locality and historical period must be recorded.
CL-006
Garment architecture
Qaba / long outer garment
A long outer layer is documented in Kermanshah-region descriptions; not a universal Kurdish label.
CL-007
Garment architecture
Women’s sleeve pendants
Long sleeve extensions such as sorani/equivalent forms appear in historical descriptions; their terminology and use are regional.
CL-008
Garment architecture
Men’s Keras / shirt
Men’s collarless or round-neck shirts occur in multiple regional descriptions; document cut, closure and sleeve construction.
CL-009
Garment architecture
Men’s Kawa / jacket
Men’s jackets are documented with multiple regional forms and names; distinguish historical forms from modern festival replicas.
CL-010
Garment architecture
Choka / Chokha
Choka-type outerwear is documented in Iranian Kurdish male dress; record locality, material and period before generalising.
CL-011
Garment architecture
Şal / wide trousers
Very loose trousers are a recurring element in several male dress systems; width and taper vary by region.
CL-012
Garment architecture
Şapik / Şepik system
Şal û Şepik/Şapik should be treated as a regional ensemble label, not automatically as the name of every Kurdish male costume.
CL-013
Garment architecture
Peştend / sash
Wide sashes can structure the silhouette and secure garments; length and wrapping method are regionally variable.
CL-014
Garment architecture
Waist wrapping
Record number of turns, knot position, textile type and practical function when documenting a sash.
CL-015
Garment architecture
Layer order
A catalogue should record which garment sits directly against the body and which is outermost; this affects interpretation of function and climate adaptation.
CL-016
Garment architecture
Silhouette measurement
Record shoulder, chest, waist, hem, sleeve, trouser width and garment length where the object is accessible for measurement.
CL-017
Women’s dress
Women’s everyday dress
Separate everyday clothing from ceremonial clothing; urbanisation has changed everyday use in many communities.
CL-018
Women’s dress
Women’s ceremonial dress
Ceremonial dress may use brighter textiles, additional ornament and more elaborate layering; local evidence is required.
CL-019
Women’s dress
Wedding dress
Wedding ensembles should be documented separately because family, locality and occasion can alter ornament, colour and headwear.
CL-020
Women’s dress
Newroz dress
Newroz clothing is a contemporary public-performance context and should not automatically be presented as an unchanged historical costume.
CL-021
Women’s dress
Women’s head covering
Head coverings have different social, religious and aesthetic functions; document community interpretation rather than imposing one meaning.
CL-022
Women’s dress
Kofî in Adıyaman
The 2025 study documents Kofî practice in Adıyaman through interviews and observation and links tying style, colours and ornaments to life stage and local social divisions.
CL-023
Women’s dress
Kofî life-stage variation
Girl, bride, married woman, widow and older-woman forms should be recorded where the community and source explicitly support the distinction.
CL-024
Women’s dress
Jewellery with women’s dress
Jewellery is part of some ensembles, but type, material and meaning vary; catalogue the object separately from the garment.
CL-025
Women’s dress
Sequins and metallic decoration
Sequins, metallic threads and decorative surfaces appear in historical descriptions; document whether decoration is woven, embroidered, applied or attached.
CL-026
Women’s dress
Colour as evidence
Colour can be recorded as a material and visual property; symbolic meanings require community or scholarly evidence and must not be invented.
CL-027
Women’s dress
Age and dress
Age can affect garment weight, colour, headwear and ornament; record observed or documented patterns rather than universalising them.
CL-028
Women’s dress
Marriage status and dress
Marriage status may be signalled through particular headwear or arrangement in some communities; document locality and source.
CL-029
Women’s dress
Urban modernity
Contemporary urban fashion can modify or replace traditional garments; compare old objects, photographs and current practice.
CL-030
Women’s dress
Contemporary revival
Revival clothing can be culturally meaningful while still being a modern reconstruction; label it as contemporary when evidence indicates.
CL-031
Men’s dress
Men’s everyday dress
Separate work, everyday, ceremonial and military-associated garments when documenting historical male clothing.
CL-032
Men’s dress
Men’s ceremonial dress
Ceremonial ensembles may add finer textiles, sashes or headwear; local evidence is required.
CL-033
Men’s dress
Men’s sash construction
Record width, length, textile structure, wrapping direction and knotting method.
CL-034
Men’s dress
Peç / turban wrapping
Historical descriptions document turban cloth wrapped around a cap in several Iranian Kurdish contexts; forms differ by region.
CL-035
Men’s dress
Kelaw / cap
Caps can function as a base for turbans or as independent headwear; catalogue shape and material separately.
CL-036
Men’s dress
Choga / outerwear
Document jacket construction, sleeve shape, closure and decorative stitching; do not merge distinct regional terms without evidence.
CL-037
Men’s dress
Khorasan Kurdish male dress
The Quchan/Khorasan configuration is described as distinct from several western Iranian Kurdish systems and should remain a separate regional dossier.
CL-038
Men’s dress
Male headwear and status
Headwear may carry social meaning, but claims about rank, tribe or religion require specific evidence.
CL-039
Men’s dress
Men’s military-era influence
Historical sources document newer military-associated clothing alongside older Kurdish garments; catalogue both as separate layers of change.
CL-040
Men’s dress
Children’s male dress
Children’s garments should be documented independently because scale, simplified construction and occasion may differ from adult dress.
CL-041
Headwear
Headwear taxonomy
Use a structured taxonomy: cap, turban, scarf, veil, decorated headdress, regional hybrid; do not collapse all into “hat”.
CL-042
Headwear
Kofî structure
Record base, wrapping, ornaments, fastening and colour arrangement separately.
CL-043
Headwear
Kofî social variation
The Adıyaman study reports variation by life stage and local social divisions; preserve this locality-specific finding.
CL-044
Headwear
Kalaghi
Iranica documents sequinned cap/headscarf forms in Sanandaj-region dress; preserve the regional scope.
CL-045
Headwear
Dastmal-sar / scarf terminology
Historical sources record multiple local names for headscarves; the atlas keeps local terms with transliteration.
CL-046
Headwear
Peç
Peç is documented as a turban cloth in male dress; catalogue cloth length and wrapping pattern when known.
CL-047
Headwear
Kelaw
Kelaw can serve as a cap beneath a turban or as headwear itself in some descriptions.
CL-048
Headwear
Gulow / decorated cap
The Harki description in Iranica records a tall decorated cap with metallic ornaments; this is a locality-specific historical example.
CL-049
Headwear
Regional headwear comparison
Compare headwear only at matched levels: locality, date, gender and occasion.
CL-050
Headwear
Headwear and life course
Where a source documents age or marital status through headwear, encode it as a life-course attribute rather than a universal rule.
CL-051
Headwear
Headwear and religion
Religious interpretation must be sourced; clothing alone should never be used to infer a person’s religion.
CL-052
Headwear
Headwear and public space
Record when headwear changes between domestic, village, urban, religious and ceremonial contexts.
CL-053
Materials
Wool
Wool is a historically important textile fibre in many regional clothing systems; document breed, yarn, weave and finishing where known.
CL-054
Materials
Cotton
Cotton appears in historical Kurdish clothing descriptions; record whether cloth is local, imported or industrial when evidence permits.
CL-055
Materials
Silk
Silk and silk-like textiles occur in historical descriptions and museum objects; distinguish fibre from modern synthetic imitation.
CL-056
Materials
Mohair
Iranica documents mohair cloth in several male ensembles in north-west Iranian Kurdish contexts.
CL-057
Materials
Velvet and brocade
Velvet/brocade surfaces occur in documented headwear and ceremonial clothing; catalogue as textile type, not automatically as local manufacture.
CL-058
Materials
Industrial printed cloth
Printed factory cloth appears in historical descriptions; this is evidence of trade and material change, not cultural inauthenticity.
CL-059
Materials
Textile width
Historical looms and cloth widths can affect garment construction; record width as an object-level measurement where available.
CL-060
Materials
Natural dyes
Natural dye claims require chemical, technical or documented craft evidence; colour alone is insufficient.
CL-061
Materials
Synthetic dyes
Modern synthetic dyes and industrial textiles should be recorded as part of contemporary change rather than excluded as “non-cultural”.
CL-062
Materials
Textile provenance
Record where the textile was made, purchased or inherited separately from where the garment was worn.
CL-063
Materials
Fibre identification
Museum catalogues should distinguish visual identification from laboratory fibre analysis.
CL-064
Materials
Textile conservation
Document light sensitivity, humidity, pests, folding stress and storage conditions for historic textiles.
CL-065
Ornamentation
Embroidery
Record stitch type, placement, motif, thread material and technique rather than using “traditional embroidery” as a single category.
CL-066
Ornamentation
Metallic thread
Metallic decoration should be identified as thread, braid, foil, wire or applied element where possible.
CL-067
Ornamentation
Sequins
Catalogue sequins by material, attachment method and distribution; avoid assigning symbolic meaning without evidence.
CL-068
Ornamentation
Silver jewellery
Silver ornaments should be catalogued as material objects with maker, date and provenance where available.
CL-069
Ornamentation
Buckles and clasps
Record buckle form, material, dimensions and attachment position; these can be important for reconstructing garment structure.
CL-070
Ornamentation
Jewellery makers
Museum evidence can reveal cross-community craftsmanship; the Sulaymaniyah museum example attributes dress and silver accessories to Jewish craftsmanship.
CL-071
Ornamentation
Ornament versus identity
An ornament may indicate taste, status, locality or occasion, but identity claims require corroboration.
CL-072
Ornamentation
Motif documentation
Record motif geometry and placement before assigning symbolic meaning.
CL-073
Ornamentation
Heirloom objects
Separate inherited jewellery or garments from newly made ceremonial copies; provenance is essential.
CL-074
Ornamentation
Repair and alteration
Repairs can reveal garment life history; photograph and record old seams, replacement fabric and added ornaments.
CL-075
Ornamentation
Family archive objects
Family-owned garments may be culturally significant but should not be published without permission and provenance.
CL-076
Ornamentation
Commercial replicas
Modern replicas should be labelled as replicas or contemporary products when evidence indicates.
CL-077
Social context
Clothing and identity
Clothing can participate in identity-making, but it is one social signal among many and varies by context.
CL-078
Social context
Clothing and locality
Locality should be encoded at the most specific level supported by evidence: village, town, district or region.
CL-079
Social context
Clothing and life stage
Life-stage differences are documented in some headwear traditions; the atlas does not generalise them across all regions.
CL-080
Social context
Clothing and gender
Gendered dress should be documented without assuming identical gender norms across communities.
CL-081
Social context
Clothing and class
Historical sources show social-class and urban/rural variation; claims about class markers require local evidence.
CL-082
Social context
Clothing and religion
Religious meaning is context-dependent; the atlas avoids inferring belief from clothing alone.
CL-083
Social context
Clothing and migration
Migration can transport garments, techniques, materials and meanings while also producing hybrid forms.
CL-084
Social context
Clothing and diaspora
Diaspora communities may use traditional dress selectively in weddings, festivals, performances and community events.
CL-085
Social context
Clothing and stage performance
Stage costumes may simplify, standardise or combine regional elements; they must be distinguished from living local dress.
CL-086
Social context
Clothing and photography
Historic photographs are evidence of a photographed context, not automatically a complete description of a whole population.
CL-087
Regional atlas
Rojhelat — West Azerbaijan
Iranica documents distinct women’s and men’s Kurdish dress in western Azerbaijan; regional terminology and construction should be preserved.
CL-088
Regional atlas
Rojhelat — Sanandaj
Sanandaj-region women’s dress has documented differences in trousers, dress, mantle and headwear.
CL-089
Regional atlas
Rojhelat — Kermanshah
Kermanshah-region women’s dress is separately described with distinctive outer layers and headwear.
CL-090
Regional atlas
Rojhelat — Khorasan
Khorasan Kurdish clothing, especially around Quchan, is explicitly described as different from several western Iranian Kurdish systems.
CL-091
Regional atlas
Bakur — Adıyaman
Adıyaman provides a strong contemporary case study for Kofî based on interviews and observation.
CL-092
Regional atlas
Bakur — Mardin/Southeast Anatolia
A 1919 textile-history case documents Kurdish everyday work clothing preserved through refugee history; provenance must be handled carefully.
CL-093
Regional atlas
Başûr — Sulaymaniyah
Museum objects and visual-analysis research provide material for studying women’s dress, dimensions, accessories and modern change.
CL-094
Regional atlas
Başûr — Hawraman
Hawraman visual and ethnographic materials should be catalogued by specific locality and date rather than treated as a single uniform costume.
CL-095
Regional atlas
Rojava — evidence protocol
For Rojava, every clothing claim should carry precise locality, date and source because displacement and documentation access can affect the evidence base.
CL-096
Regional atlas
Four-region comparison matrix
Compare equivalent garment functions across regions—dress, trousers, sash, outerwear, headwear, ornament—while preserving local terminology and chronology.
گەلەریی وێنەیی و مۆزەخانەیی
نەخشەی سەرچاوە زانستییەکان
Iranica · Kurdish clothing in PersiaIranica · Turkic and Kurdish clothing of AzerbaijanInternational Journal of Kurdish Studies · Kofî (2025)Koya University · Kurdish Costume in Kurdiologist SourcesUniversity of Baghdad · Visual analysis of Kurdish women's dressTextile Society of America · Kurdish work clothingUNESCO · Intangible Cultural Heritage ConventionUNESCO · Traditional craftsmanship
یاساکانی ئەکادیمیی ئەتڵەس
- Image ≠ proof of origin, age or exclusive ownership.
- Historical garment, contemporary festival clothing and stage costume are separate evidence classes.
- Local terminology is preserved even when academic classification differs.
- Every strong regional claim must have a traceable source and scope.
- Where evidence is incomplete, the record remains C rather than being upgraded by inference.
- Community testimony is preserved as testimony; it is not silently converted into historical fact.
- Textile provenance, maker, wearer, place of use and current owner are separate metadata fields.
- Restricted/private knowledge is not published merely because it was discovered.
V5.22 deep audit · reviewed 2026-09-15116 records · 10 research domains · 6 visual/museum references · A/B/C evidence model · five-language interface.
CARD 10 • ACADEMIC CLOTHING ATLAS • V6.36
جل و بەرگ: ئەتڵەسی زانستی
ئەم بەشە جل و بەرگ وەک میراثی زیندوو، جیاوازیی ناوچەیی و بەڵگەی مێژوویی دەخوێنێتەوە.
تێبینی سەرچاوە:ئێرانیکا جیاوازیی زۆری جل و بەرگی کوردی لە ناوچە و کۆمەڵە کۆمەڵایەتییەکان تۆمار دەکات.
پێناسە و سنووری توێژینەوە
پوشاک در این کارت به‌عنوان نظامی از لباس، ماده، مهارت، کاربرد اجتماعی و نشانه‌های فرهنگی بررسی می‌شود؛ نه به‌عنوان یک «لباس واحد کردی».
جیاوازیی ناوچەیی
سەرچاوە زانستییەکان جیاوازیی ڕوونی نێوان ناوچە و کۆمەڵە کۆمەڵایەتییەکان تۆمار دەکەن؛ ناوی جل و شێوەی بەکارهێنانیش دەتوانێت بگۆڕێت.
ژنان و جل و بەرگ
جلوبەرگی ژنان لە هەمان کاتدا پەیوەندی بە تەمەن، هاوسەرگیری، بۆنە، مادە، ناوچە و توانای ئابووری هەیە.
پیاوان و جل و بەرگ
لە سەرچاوەکانی کۆستومدا پانتۆڵ، کراس، جلی سەرەوە، شال و سەرپۆش لە هەندێک ناوچەدا تۆمارکراون؛ بەڵام پێکهاتەکە یەکسان نییە.
مادە، پارچە و بەرهەمهێنان
پنبه، حەریر، پشم، مەخمل و پارچەی کارگەیی لە سەرچاوەکاندا دەبینرێن؛ تۆمارکردن دەبێت مادە و سەرچاوەی مادە جیا بکاتەوە.
ڕەنگ، نەخش و جوانکاری
ڕەنگ و نەخش دەبێت بە پشتبەستن بە سەرچاوەی ناوچەیی و کاتی بخوێندرێتەوە؛ هەمان نەخش دەتوانێت لە چەند کۆمەڵگەدا هەبێت.
بۆنە، زەواج و کۆمەڵگا
لە هەندێک سەرچاوەدا جیاوازیی جل بۆ ئاھەنگ، زەواج، ماتەم و ژیانی ڕۆژانە تۆمارکراوە؛ ئەم جیاوازییانە دەبێت بە شوێن و کاتەوە پەیوەست بکرێن.
گۆڕانی مێژوویی و نوێبوونەوە
جل و بەرگ لە سەدەی ٢٠دا بە کاریگەری شارنشینی، کارگەی پارچە، گۆڕانی یاسا و گواستنەوە گۆڕاوە؛ جلێکی مێژوویی نابێت وەک دۆخی ئێستا پیشان بدرێت.
هەورامان و شێوەکانی ناوچەیی
شێوەی جل و بەرگ لە هەورامان و ناوچەکانی دەوروبەر پێویستی بە تۆمارکردنی وردی ناوچە و سەرچاوە هەیە؛ ناوی ناوچە بە تەنها بەڵگەی پێکهاتەی جل نییە.
پوشاک و صنایع دستی
دروستکردنی جل و بەرگ دەتوانێت بە بافت، دەرزی، زیو، چرم، ڕەنگکردن و کاری دەستی پەیوەندیدار بێت؛ وردەکاری تەکنیکی لە کارت ٩دا بە شێوەی سەرەکی هەڵگیراوە.
ئەرشیڤ، وێنە و مۆڵەتی بەکارهێنان
هەر وێنەی جل دەبێت ناوی دروستکەر، شوێنی ئەرشیڤ، بەروار و دۆخی مۆڵەت هەبێت؛ وێنەی بێ سەرچاوە بەڵگەی زانستی نییە.
ڕێبازی پشتڕاستکردنەوە
هەر زانیارییەک دەبێت بە ناوچە، کات، جۆری سەرچاوە و ئاستی بەڵگە نیشان بدرێت. A/B/C/D بۆ جیاکردنەوەی بەڵگەی زۆر بەهێز لە بانگەشەی پێویست بە پشکنین بەکاربهێنرێت.
ڕۆژی جل و بەرگی نیشتمانی
حکومەتی هەرێمی کوردستان ١٠ی ئادار وەک National Clothing Day تۆمار دەکات.
CARD 10 • ACADEMIC CLOTHING ATLAS • V6.36
جل و بەرگ: ئەتڵەسی زانستی
ئەم بەشە جل و بەرگ وەک میراثی زیندوو، جیاوازیی ناوچەیی و بەڵگەی مێژوویی دەخوێنێتەوە.
تێبینی سەرچاوە:ئێرانیکا جیاوازیی زۆری جل و بەرگی کوردی لە ناوچە و کۆمەڵە کۆمەڵایەتییەکان تۆمار دەکات.
پێناسە و سنووری توێژینەوە
پوشاک در این کارت به‌عنوان نظامی از لباس، ماده، مهارت، کاربرد اجتماعی و نشانه‌های فرهنگی بررسی می‌شود؛ نه به‌عنوان یک «لباس واحد کردی».
جیاوازیی ناوچەیی
سەرچاوە زانستییەکان جیاوازیی ڕوونی نێوان ناوچە و کۆمەڵە کۆمەڵایەتییەکان تۆمار دەکەن؛ ناوی جل و شێوەی بەکارهێنانیش دەتوانێت بگۆڕێت.
ژنان و جل و بەرگ
جلوبەرگی ژنان لە هەمان کاتدا پەیوەندی بە تەمەن، هاوسەرگیری، بۆنە، مادە، ناوچە و توانای ئابووری هەیە.
پیاوان و جل و بەرگ
لە سەرچاوەکانی کۆستومدا پانتۆڵ، کراس، جلی سەرەوە، شال و سەرپۆش لە هەندێک ناوچەدا تۆمارکراون؛ بەڵام پێکهاتەکە یەکسان نییە.
مادە، پارچە و بەرهەمهێنان
پنبه، حەریر، پشم، مەخمل و پارچەی کارگەیی لە سەرچاوەکاندا دەبینرێن؛ تۆمارکردن دەبێت مادە و سەرچاوەی مادە جیا بکاتەوە.
ڕەنگ، نەخش و جوانکاری
ڕەنگ و نەخش دەبێت بە پشتبەستن بە سەرچاوەی ناوچەیی و کاتی بخوێندرێتەوە؛ هەمان نەخش دەتوانێت لە چەند کۆمەڵگەدا هەبێت.
بۆنە، زەواج و کۆمەڵگا
لە هەندێک سەرچاوەدا جیاوازیی جل بۆ ئاھەنگ، زەواج، ماتەم و ژیانی ڕۆژانە تۆمارکراوە؛ ئەم جیاوازییانە دەبێت بە شوێن و کاتەوە پەیوەست بکرێن.
گۆڕانی مێژوویی و نوێبوونەوە
جل و بەرگ لە سەدەی ٢٠دا بە کاریگەری شارنشینی، کارگەی پارچە، گۆڕانی یاسا و گواستنەوە گۆڕاوە؛ جلێکی مێژوویی نابێت وەک دۆخی ئێستا پیشان بدرێت.
هەورامان و شێوەکانی ناوچەیی
شێوەی جل و بەرگ لە هەورامان و ناوچەکانی دەوروبەر پێویستی بە تۆمارکردنی وردی ناوچە و سەرچاوە هەیە؛ ناوی ناوچە بە تەنها بەڵگەی پێکهاتەی جل نییە.
پوشاک و صنایع دستی
دروستکردنی جل و بەرگ دەتوانێت بە بافت، دەرزی، زیو، چرم، ڕەنگکردن و کاری دەستی پەیوەندیدار بێت؛ وردەکاری تەکنیکی لە کارت ٩دا بە شێوەی سەرەکی هەڵگیراوە.
ئەرشیڤ، وێنە و مۆڵەتی بەکارهێنان
هەر وێنەی جل دەبێت ناوی دروستکەر، شوێنی ئەرشیڤ، بەروار و دۆخی مۆڵەت هەبێت؛ وێنەی بێ سەرچاوە بەڵگەی زانستی نییە.
ڕێبازی پشتڕاستکردنەوە
هەر زانیارییەک دەبێت بە ناوچە، کات، جۆری سەرچاوە و ئاستی بەڵگە نیشان بدرێت. A/B/C/D بۆ جیاکردنەوەی بەڵگەی زۆر بەهێز لە بانگەشەی پێویست بە پشکنین بەکاربهێنرێت.
ڕۆژی جل و بەرگی نیشتمانی
حکومەتی هەرێمی کوردستان ١٠ی ئادار وەک National Clothing Day تۆمار دەکات.
کارتی ١١ · ئەتڵەسی خواردن · پشکنینی سەرەکی
کەلتووری خواردن و چێشتلێنانی کوردی
ئەم کارتە خواردن وەک میراثێکی زیندوو دەخوێنێتەوە: ژینگە، کشتوکاڵ، ئاژەڵداری، کۆکردنەوەی گیای کێویی، پاشەکەوتکردن، لێنان، میوانداری، بۆنەکان، کاری ماڵەوە، کۆچ و بیرەوەری. هیچ خواردنێکی هاوبەش بەبێ بەڵگە بە «تەنها کوردی» ناسێنرێت.
48خواردن/بنەماڵەی خواردنی
4ناوچەی جۆگرافیی
24بابەتی ئەکادیمی
8+سەرچاوەی توێژینەوە
ستانداردی زانستی و دەستکاریکردن
UNESCO خواردن وەک زانیاری، لێهاتوویی و کردارە کۆمەڵایەتییەکانی پەیوەندیدار بە سەرچاوە، ئامادەکردن و خواردن دەبینێت، نەک تەنها وێنە و ڕەچەتە. بۆیە هەر مدخلێک دەبێت دەق، کۆمەڵگە، شوێن، وەرز، سەرچاوە و ئاستی بەڵگە تۆمار بکات.
ڕۆژهەڵات
سەبارەت بە کوردانی ڕۆژئاوا/ڕۆژهەڵاتی زاگرۆس، توێژینەوەکانی هەورامان و موکریان بەڵگەی ڕاستەوخۆی کۆکردنەوە و بەکارهێنانی گیای کێویی پێشکەش دەکەن. جیاوازیی نێوان دوو ناوچەکە لە هەمان کۆمەڵگەی زمانیدا خۆی بە شێوەی ئەتنۆبۆتانیک نیشان دەدات.
Plants 2024 · Hawraman & Mukriyanباکوور
ئەم ناوچەیە پێویستی بە تۆمارکردنی خواردن بە ناوی ناوخۆیی، شار/ناوچە و سەرچاوەی مەیدانی هەیە. خواردنە هاوبەشەکان نابێت بەبێ بەڵگە بە «تەنها کوردی» ناسێنرێن.
UNESCO · Foodways methodologyباشوور
توێژینەوەی کۆکردنەوەی گیای کێویی لە ١٢ گوند و ١٢٣ بەشداربوو ٥٤ taxon ـی فۆلکلۆری گیای خواردنی تۆمار کردووە؛ ئەمە بەڵگەیەکی گرنگی ژینگە و خواردنە.
Journal of Ethnobiology & Ethnomedicineڕۆژئاوا
لە سوریەدا بەڵگەی foodways نایەکسانە؛ هەر مدخلێک دەبێت بە سەرچاوەی دیاریکراو و شوێنی دیاریکراو تۆمار بکرێت، نەک بە گشتی بۆ هەموو ناوچەکە.
UNESCO · ICH database
CARD 11 · FOODWAYS & FOOD ATLAS · V5.15 MASTER AUDIT
ئەتڵەسی خواردنی کوردستان — پێکهاتەی تۆمار
ئەمە تەنها لیستی خواردن نییە. هەر تۆمارێکی ئەتڵەس دەبێت جیاوازی بکات لە نێوان بەڵگەی مەیدانی، ناوی ناوخۆیی، بیرەوەریی زارەکی و بابەتی پێویستی بە توێژینەوەی زیاتر.
ناسنامەی تۆمارناوناوچەکۆمەڵگەمادەکانشێوازوەرزبۆنەبەڵگەسەرچاوەمافپشکنینجۆری تۆماردۆخ
FA-001Evidence C
نان / Bread
- ناوچە
- ڕۆژهەڵات · باکوور · باشوور · ڕۆژئاوا
- کۆمەڵگە
- خێزانەی نان
- مادە
- نان و غەلات
- تەکنیک
- پەختن لە تەنوور/ساج یان شێوازی ناوخۆیی
- وەرز/بۆنە
- ڕۆژانە و بۆنە
- سەرچاوە
- خێزانی خواردن؛ پێویستی بە تۆماری مەیدانی بۆ هەر ناوچە
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-002Evidence A
نانە بلوطی / Acorn bread
- ناوچە
- ڕۆژهەڵات · هەورامان/ناوچەی زاگرۆس
- کۆمەڵگە
- کۆمەڵگەی ناوخۆییی بەڵگەدار
- مادە
- بلوط
- تەکنیک
- ئامادەکردنی ئارد و پەختن
- وەرز/بۆنە
- وەرزی/کاتی کەمبوون
- سەرچاوە
- توێژینەوەی Food Security / PMC
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-003Evidence C
کەلانە / Kelane
- ناوچە
- ڕۆژهەڵات
- کۆمەڵگە
- ناوی ناوخۆیی؛ شوێنی ورد پێویستی بە توێژینەوەی مەیدانی هەیە
- مادە
- نان + سەوزە
- تەکنیک
- نان پڕکراوە/پەختن
- وەرز/بۆنە
- بە وەرز
- سەرچاوە
- پێویستی بە تۆماری ناوچەیی و recipe record
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-004Evidence C
دۆڵمە / یەپراخ
- ناوچە
- چوار ناوچە بە شێوەی جیاواز
- کۆمەڵگە
- کۆمەڵگەکانی ناوخۆیی
- مادە
- برگ/سەوزە + پڕکراوە
- تەکنیک
- پڕکردن و لێنان
- وەرز/بۆنە
- بۆنە/ڕۆژانە
- سەرچاوە
- خواردنی هاوبەش؛ ادعای انحصاری ناکرێت
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-005Evidence C
پەردە پڵاو / Parda Plaw
- ناوچە
- باشوور
- کۆمەڵگە
- ناوی ناوخۆیی؛ پێویستی بە تۆماری شار/ناوچە
- مادە
- برنج + پێکهاتەی ناوخۆیی
- تەکنیک
- پەختنی برنج و پەردەکردن
- وەرز/بۆنە
- بۆنە
- سەرچاوە
- پێویستی بە سەرچاوەی ناوخۆیی بۆ هەر شێواز
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-006Evidence C
کوتلک / Kubba family
- ناوچە
- باشوور · باکوور · ڕۆژئاوا
- کۆمەڵگە
- خێزانی خواردنی بلغور/گۆشت
- مادە
- بلغور + گۆشت/جێگرەوە
- تەکنیک
- پێکردن/پەختن
- وەرز/بۆنە
- ڕۆژانە/بۆنە
- سەرچاوە
- ناو و شێوازەکان هاوبەش و ناوچەییە
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-007Evidence A
ترخینە / Tarkhineh
- ناوچە
- ڕۆژهەڵات · ناوچەکانی تر بە شێوەی جیاواز
- کۆمەڵگە
- کۆمەڵگەی ناوخۆیی
- مادە
- بلغور + دوغ/ماست
- تەکنیک
- تخمیر و وشککردن
- وەرز/بۆنە
- پاییز/زستان
- سەرچاوە
- Food Chemistry Advances 2023
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-008Evidence C
ماستاو / دەو
- ناوچە
- ڕۆژهەڵات · باشوور · باکوور
- کۆمەڵگە
- ناوی جیاواز بە پێی گویش
- مادە
- ماست + ئاو
- تەکنیک
- تێکەڵکردن
- وەرز/بۆنە
- هاوین/ڕۆژانە
- سەرچاوە
- پێویستی بە field record بۆ ناوە جیاوازەکان
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-009Evidence A
یەپراخی گیایی / Wild greens
- ناوچە
- ڕۆژهەڵات · هەورامان/موکریان
- کۆمەڵگە
- هەورامی و موکریانی
- مادە
- گیای کێویی
- تەکنیک
- کۆکردنەوە + پەختن/خام خواردن
- وەرز/بۆنە
- بهار
- سەرچاوە
- Plants 2024; 44 taxa
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-010Evidence A
گیای کێوییی باشوور
- ناوچە
- باشوور
- کۆمەڵگە
- کۆمەڵگەی کوردی و کۆمەڵگەی Kakai لە توێژینەوە
- مادە
- گیای کێویی + هەندێک قارچ
- تەکنیک
- کۆکردنەوە و هەندێک خام خواردن
- وەرز/بۆنە
- بهار/بەهار
- سەرچاوە
- Journal of Ethnobiology 2019; 54 folk taxa + 2 mushrooms
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-011Evidence C
شۆربا / Broths
- ناوچە
- چوار ناوچە بە شێوەی جیاواز
- کۆمەڵگە
- کۆمەڵگەی ناوخۆیی
- مادە
- غەلات/سەوزە/گوشت
- تەکنیک
- لێنان
- وەرز/بۆنە
- ساردی/زستان
- سەرچاوە
- خێزانی خواردن؛ ناوی ناوخۆیی پێویستە
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-012Evidence C
برنج و خورشتی
- ناوچە
- چوار ناوچە
- کۆمەڵگە
- ناوچە و خێزان
- مادە
- برنج + خورشت
- تەکنیک
- پەختن
- وەرز/بۆنە
- ڕۆژانە/بۆنە
- سەرچاوە
- پێویستی بە recipe و field source
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-013Evidence C
شیرینی و پاشەکەوتی میوە
- ناوچە
- چوار ناوچە
- کۆمەڵگە
- کۆمەڵگەی ناوخۆیی
- مادە
- میوە/شەکر/غەلات
- تەکنیک
- وشککردن/پەختن
- وەرز/بۆنە
- پاییز/بۆنە
- سەرچاوە
- پێویستی بە ناوی محلی و شوێن
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-014Evidence C
ترشی / Pickling
- ناوچە
- چوار ناوچە
- کۆمەڵگە
- خێزان و کۆمەڵگە
- مادە
- سەوزە/میوە + ئاوی ترش/نمک
- تەکنیک
- تخمیر/ترشکردن
- وەرز/بۆنە
- پاییز
- سەرچاوە
- food preservation family
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-015Evidence C
وشککردن / Drying
- ناوچە
- چوار ناوچە
- کۆمەڵگە
- خێزان، دامدار و باغدار
- مادە
- میوە/سەوزە/گوشت
- تەکنیک
- وشککردن لە هەوا/ئاگر
- وەرز/بۆنە
- هاوین و پاییز
- سەرچاوە
- تکنیک و مادە بە شوێن دەگۆڕێت
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-016Evidence C
گوشت و پاشەکەوت
- ناوچە
- ناوچەکانی ئاژەڵداری
- کۆمەڵگە
- دامدار/خێزان
- مادە
- گۆشت
- تەکنیک
- وشککردن/نمکدان/هەڵگرتن
- وەرز/بۆنە
- پاییز/زستان
- سەرچاوە
- پێویستی بە توێژینەوەی مەیدانی
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-017Evidence C
لبنیات
- ناوچە
- چوار ناوچە
- کۆمەڵگە
- دامدار و خێزان
- مادە
- شیر/ماست
- تەکنیک
- تخمیر/چڕکردن
- وەرز/بۆنە
- ساڵانە
- سەرچاوە
- پەیوەندیی ڕاستەوخۆ بە ئاژەڵداری
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-018Evidence C
دوغ و خواردنەوەی ماستی
- ناوچە
- چوار ناوچە
- کۆمەڵگە
- کۆمەڵگەی ناوخۆیی
- مادە
- ماست/ئاو
- تەکنیک
- تێکەڵکردن/تخمیر
- وەرز/بۆنە
- هاوین
- سەرچاوە
- ناوی ناوخۆیی جیاواز
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-019Evidence C
گندم و بلغور
- ناوچە
- چوار ناوچە
- کۆمەڵگە
- کشتوکاڵکاران
- مادە
- گندم
- تەکنیک
- هاڕین/پەختن/بلغورکردن
- وەرز/بۆنە
- کشت و دروێنە
- سەرچاوە
- زنجیرەی خواردن پەیوەندی بە کشتوکاڵەوە هەیە
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-020Evidence C
نخۆد و حبوبات
- ناوچە
- چوار ناوچە
- کۆمەڵگە
- کۆمەڵگەی کشتوکاڵی
- مادە
- نخۆد/عدس/لوبیا
- تەکنیک
- پەختن/وشککردن
- وەرز/بۆنە
- زستان/ڕۆژانە
- سەرچاوە
- پێویستی بە داتا بۆ ناوچە
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-021Evidence A
گیای خۆراکی هەورامان
- ناوچە
- ڕۆژهەڵات · هەورامان
- کۆمەڵگە
- هەورامی
- مادە
- 44 wild food taxa
- تەکنیک
- کۆکردنەوە و ئامادەکردن
- وەرز/بۆنە
- بەهار
- سەرچاوە
- PMC/Plants 2024
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-022Evidence A
گیای خۆراکی موکریان
- ناوچە
- ڕۆژهەڵات · موکریان
- کۆمەڵگە
- موکریانی
- مادە
- 28 taxa in study
- تەکنیک
- کۆکردنەوە و ئامادەکردن
- وەرز/بۆنە
- بەهار
- سەرچاوە
- PMC/Plants 2024
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-023Evidence A
کۆکردنەوەی گیای کێویی باشوور
- ناوچە
- باشوور
- کۆمەڵگە
- کورد و Kakai
- مادە
- 54 folk taxa + 2 mushrooms
- تەکنیک
- کۆکردنەوە/خام/پەختن
- وەرز/بۆنە
- وەرزی
- سەرچاوە
- Springer/J Ethnobiology 2019
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-024Evidence A/B
خواردنی گیای کێویی لە دیاسپورا
- ناوچە
- ئەرمنستان / کۆمەڵگەی کورد
- کۆمەڵگە
- کۆمەڵگەی کوردی
- مادە
- گیای ناوخۆیی
- تەکنیک
- کۆکردنەوە/پەختن
- وەرز/بۆنە
- وەرزی
- سەرچاوە
- Journal of Ethnic Foods study
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-025Evidence C
نان و تەنوور
- ناوچە
- باشوور · باکوور · ڕۆژئاوا
- کۆمەڵگە
- خێزان/نانوا
- مادە
- ئارد
- تەکنیک
- تەنوور
- وەرز/بۆنە
- ڕۆژانە
- سەرچاوە
- پێویستی بە تۆماری شوێن و تەکنیک
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-026Evidence C
ساج و نانی تەنک
- ناوچە
- چوار ناوچە
- کۆمەڵگە
- خێزان
- مادە
- ئارد
- تەکنیک
- ساج
- وەرز/بۆنە
- ڕۆژانە
- سەرچاوە
- تۆمارکردنی مادە و شێوازی پەختن
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-027Evidence A/B
خواردنی کۆچ و ئاژەڵداری
- ناوچە
- باشوور/هەورامان/ناوچەکانی کوهستان
- کۆمەڵگە
- کۆمەڵگەی دامدار
- مادە
- شیر، گۆشت، گیای کێویی
- تەکنیک
- کۆکردنەوە/هەڵگرتن
- وەرز/بۆنە
- وەرزی
- سەرچاوە
- ethnobotanical evidence + human ecology
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-028Evidence A
خواردنی کاتی کەمبوون
- ناوچە
- ڕۆژهەڵات · ناوچەکانی کوهستان
- کۆمەڵگە
- خێزان
- مادە
- بلوط و مادەی بەردەست
- تەکنیک
- پروسەکردن/پەختن
- وەرز/بۆنە
- کاتی قەیران
- سەرچاوە
- Acorn bread field research
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-029Evidence B/C
خواردن و میوانداری
- ناوچە
- چوار ناوچە
- کۆمەڵگە
- خێزان/میوان
- مادە
- خواردنە جۆراوجۆرەکان
- تەکنیک
- ئامادەکردن و دابەشکردن
- وەرز/بۆنە
- بۆنە و میوانی
- سەرچاوە
- living-heritage framework; fieldwork needed
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-030Evidence C
خواردنی بۆنەکان
- ناوچە
- چوار ناوچە
- کۆمەڵگە
- کۆمەڵگەی ناوخۆیی
- مادە
- بە پێی بۆنە
- تەکنیک
- پەختن/دابەشکردن
- وەرز/بۆنە
- جەژن/هاوسەرگیری/پرسە
- سەرچاوە
- هەر تۆمارێک پێویستی بە سەرچاوەی کۆمەڵگایی هەیە
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-031Evidence C
خواردنی نەورۆز
- ناوچە
- چوار ناوچە
- کۆمەڵگە
- کۆمەڵگەی ناوخۆیی
- مادە
- بە پێی ناوچە
- تەکنیک
- پەختن/هاوبەشکردن
- وەرز/بۆنە
- نەورۆز
- سەرچاوە
- پێویستی بە سەرچاوەی ناوخۆیی
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-032Evidence B/C
خواردن و کارە ماڵەوە
- ناوچە
- چوار ناوچە
- کۆمەڵگە
- بەتایبەتی ژنان/خێزان
- مادە
- مادەی ناوخۆیی
- تەکنیک
- پروسەکردن/هەڵگرتن
- وەرز/بۆنە
- ساڵانە
- سەرچاوە
- دەبێت بە field/oral history پشتیوانی بکرێت
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-033Evidence B/C
دانانی تخمیر
- ناوچە
- چوار ناوچە
- کۆمەڵگە
- خێزان/پیشەسازیی بچووک
- مادە
- بلغور/دوغ/سەوزە
- تەکنیک
- تخمیر
- وەرز/بۆنە
- پاییز/زستان
- سەرچاوە
- تخمیر و ماوەی کاتی دەبێت تۆمار بکرێت
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-034Evidence B/C
خواردن و کشتوکاڵ
- ناوچە
- ڕۆژهەڵات · باشوور · باکوور · ڕۆژئاوا
- کۆمەڵگە
- کشتوکاڵکار
- مادە
- گندم/حبوبات/میوە
- تەکنیک
- کشت/دروێنە/پاشەکەوت
- وەرز/بۆنە
- ساڵانە
- سەرچاوە
- foodways = agriculture + skills + social practices
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-035Evidence B/C
خواردن و ئاژەڵداری
- ناوچە
- ناوچەکانی کوهستان
- کۆمەڵگە
- دامدار
- مادە
- شیر/ماست/گۆشت
- تەکنیک
- ئاژەڵداری/پروسەکردن
- وەرز/بۆنە
- وەرزی
- سەرچاوە
- human ecology context
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-036Evidence A/B
خواردن و ژینگە
- ناوچە
- هەموو ناوچەکان
- کۆمەڵگە
- کۆمەڵگەی ناوخۆیی
- مادە
- گیای کێویی/بەرهەم
- تەکنیک
- کۆکردنەوە
- وەرز/بۆنە
- وەرزی
- سەرچاوە
- sustainability must be assessed
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-037Evidence B/C
خواردن و زمان
- ناوچە
- چوار ناوچە
- کۆمەڵگە
- گویشە و کۆمەڵگە
- مادە
- ناوی خواردن
- تەکنیک
- ناونان/گواستنەوە
- وەرز/بۆنە
- ساڵانە
- سەرچاوە
- name variants must be recorded, not normalized away
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-038Evidence B/C
خواردن و بیرەوەری
- ناوچە
- چوار ناوچە + دیاسپورا
- کۆمەڵگە
- راوی خێزان
- مادە
- ڕەچەتە/چیرۆک
- تەکنیک
- گێڕانەوە
- وەرز/بۆنە
- بۆنە/کۆبوونەوە
- سەرچاوە
- oral history ≠ automatic proof of antiquity
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-039Evidence B/C
خواردن و کۆچ
- ناوچە
- دیاسپورا
- کۆمەڵگە
- کۆمەڵگەی کۆچبەر
- مادە
- مادەی بەردەست
- تەکنیک
- گۆڕینی recipe
- وەرز/بۆنە
- هاوبەش
- سەرچاوە
- compare adaptation, not purity
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-040Evidence B/C
خواردن و بازاڕ
- ناوچە
- شارەکان
- کۆمەڵگە
- پیشەساز/بازرگان/خێزان
- مادە
- بەرهەم
- تەکنیک
- فرۆشتن/پروسەکردن
- وەرز/بۆنە
- ساڵانە
- سەرچاوە
- economic claims need economic sources
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-041Evidence B/C
خواردن و ژینگەی گۆڕاو
- ناوچە
- چوار ناوچە
- کۆمەڵگە
- کۆمەڵگەی ناوخۆیی
- مادە
- گیای کێویی/کشت
- تەکنیک
- گۆڕینی وەرز
- وەرز/بۆنە
- هاوچەرخ
- سەرچاوە
- climate impacts require current data
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-042Evidence A
خواردن و پاراستنی میراث
- ناوچە
- چوار ناوچە
- کۆمەڵگە
- heritage bearers
- مادە
- زانیاری و لێهاتوویی
- تەکنیک
- گواستنەوەی نەوەکان
- وەرز/بۆنە
- ساڵانە
- سەرچاوە
- UNESCO foodways framework
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-043Evidence B/C
ئەتڵەسی ناوی خواردن
- ناوچە
- چوار ناوچە
- کۆمەڵگە
- گویشەکان
- مادە
- ناو + variant
- تەکنیک
- تۆمارکردنی زمان
- وەرز/بۆنە
- ساڵانە
- سەرچاوە
- field lexicon needed
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-044Evidence B/C
ئەتڵەسی وەرزی
- ناوچە
- چوار ناوچە
- کۆمەڵگە
- کۆمەڵگەی ناوخۆیی
- مادە
- مادە و خواردن
- تەکنیک
- وەرزنامە
- وەرز/بۆنە
- بهار/هاوین/پاییز/زستان
- سەرچاوە
- requires multi-season fieldwork
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-045Evidence B/C
ئەتڵەسی بۆنە
- ناوچە
- چوار ناوچە
- کۆمەڵگە
- کۆمەڵگەی ناوخۆیی
- مادە
- خواردنی بۆنە
- تەکنیک
- ئامادەکردن/دابەشکردن
- وەرز/بۆنە
- بۆنەکان
- سەرچاوە
- community-led documentation
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-046Evidence B/C
ئەتڵەسی شێوازی پەختن
- ناوچە
- چوار ناوچە
- کۆمەڵگە
- خێزان/نانوا/چێشتلێن
- مادە
- ئامادەکراوەکان
- تەکنیک
- تەنوور/ساج/قاپ/ئاگر
- وەرز/بۆنە
- ساڵانە
- سەرچاوە
- record tools and technique
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-047Evidence A
ئەتڵەسی ماف و وێنە
- ناوچە
- چوار ناوچە
- کۆمەڵگە
- خاوەن وێنە/تۆمار
- مادە
- وێنە/دەنگ
- تەکنیک
- metadata
- وەرز/بۆنە
- ساڵانە
- سەرچاوە
- source + licence required
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
FA-048Evidence D until verified
ئەتڵەسی پشکنینی داهاتوو
- ناوچە
- چوار ناوچە
- کۆمەڵگە
- توێژەر/کۆمەڵگە
- مادە
- هەر تۆمارێک
- تەکنیک
- fieldwork
- وەرز/بۆنە
- داهاتوو
- سەرچاوە
- نابێت بۆشایی بە حدس پڕ بکرێت
ناونیشانەکانی تۆمار وەرگێڕدراون؛ ناوە ناوخۆییەکان و دەقی سەرچاوە وەک زانیاریی بنەڕەتی دەمێننەوە.
یاسای ئەتڵەس: رکوردی A بەڵگەی ڕاستەوخۆ/پژوهینی پەسەندکراوە؛ B سەرچاوەی مۆزەخانە/ئەرشیف یان secondary بەهێز؛ C مدخلێکی ناوخۆیی/خێزانی یان گشتییە کە پێویستی بە پشکنینی مەیدانی هەیە؛ D تەنها خانەی توێژینەوەی داهاتووە و نابێت وەک بەڵگە بخوێندرێتەوە.
خواردن و بنەماڵە خواردنییەکان — ئەتڵەسی سەرەتایی
FOOD · 01
نان
خانوادەی نانە ناوچەیی؛ ناوی محلی و تەکنیک بە شوێنەوە دەگۆڕێت.
FOOD · 02
نانە بلوطی / Nane Belu
لە هەندێک ناوچەی کوردستانی ئێران بەڵگەدارە؛ توێژینەوەی مەیدانی تەکنیک و کاتی کەمبوون تۆمار کردووە.
FOOD · 03
کەلانە
نانێکی پڕکراوە/سەوزەیی کە بە ناوچە جۆراوجۆرە.
FOOD · 04
دۆڵمە / یەپراخ
خێزانی خواردنی پڕکراوە؛ شێواز و پێکهاتە ناوچەییەکان جیاوازن و بەڵگەی هاوبەشیی ناوچەیی هەیە.
FOOD · 05
پەردە پڵاو
خواردنی برنجیی بە شێوازی ناوچەیی؛ بەڵگەی مێژوویی و مۆزەخانەیی بۆ باشوور پێویستە بە شوێنەوە بخوێندرێت.
FOOD · 06
کوتلک / کوبە
خێزانی بلغور و گۆشت؛ ناو و شێوازی پێکردن بە ناوچە دەگۆڕێت.
FOOD · 07
ترخینە
خواردنی تخمیریی بلغور و دوغ؛ توێژینەوەی کیمیایی ٢٠٢٣ بەڵگەی زانستی بۆ پێکهاتەکە پێشکەش دەکات.
FOOD · 08
ماستاو / دەو
خواردنەوەی ماست و ئاو؛ ناوی محلی و شێوازی تێکەڵکردن جیاوازە.
FOOD · 09
بەستێق
جۆرێک لە بەرهەمی میوەی وشک لە هەندێک ناوچە؛ پێویستی بە سەرچاوەی ناوخۆیی هەیە بۆ هەر ناوچە.
FOOD · 10
شۆربا و ئاوش
خێزانی خواردنی ئاوی؛ مواد و ناوەکان بە وەرز و ناوچە دەگۆڕێن.
FOOD · 11
یەپراخی گیایی
توێژینەوەی ethnobotany لە هەورامان/موکریان جۆرە زۆری گیای خواردنی تۆمار کردووە.
FOOD · 12
برنج و خورشتی
شێوازی پێکردنی برنج و خورشت بە ناوچە، بەرهەم و بۆنە پەیوەستە.
FOOD · 13
شیرینی و بەرهەمی میوە
شیرینی و پاشەکەوتکردنی میوە لە وەرز و بەردەستی بەرهەمەوە پەیوەستە.
FOOD · 14
چای و میوانداری
چای بەشێکی گرنگی کۆبوونەوە و میواندارییە، بەڵام ئەمە پێناسەیەکی کۆمەڵایەتییە نەک ادعای انحصاری.
FOOD · 15
ڕوون و کرە
لە ژیانی ئاژەڵداری و پاشەکەوتکردنی بەرهەمی شیر گرنگی هەیە؛ شێواز بە ناوچە جیاوازە.
FOOD · 16
مێوەی وشک و خشکبار
ڕێگای پاشەکەوتکردنی بەرهەمی وەرزی و بەکارهێنانی لە شیرینی و میوانداری.
FOOD · 17
ترشی و پاشەکەوت
تەکنیکەکانی نمک، ئاوی ترش و هەڵگرتن بە مادە و ناوچەوە جیاوازە.
FOOD · 18
گیای بهاری
کۆکردنەوەی گیای بهاری بەشێکی بەڵگەدار لە ethnobotany ـی هەندێک ناوچەیە.
FOOD · 19
گۆشت و کباب
خێزانی خواردنی گۆشت؛ دەبێت پەیوەندییەکەی بە ئاژەڵداری و جۆگرافیا لە سەرچاوەدا دیاری بکرێت.
FOOD · 20
شێرە و دوشاب
بەرهەمی میوە و پاشەکەوتکردن؛ ناوی محلی و شێوازی پێکردن بە ناوچە دەگۆڕێت.
FOOD · 21
پەنیر
بەرهەمی شیر و ئاژەڵداری؛ جۆرەکان و شێوازی هەڵگرتن پێویستی بە تۆمارکردنی ناوچەیی هەیە.
FOOD · 22
برنجی بۆنە
هەندێک جۆری برنج لە بۆنە و میوانداری بەکاردێت؛ پێویستە بۆ هەر ناوچە بەڵگە هەبێت.
FOOD · 23
خواردنی کەمبوون
خواردنەکانی کەمبوون دەبێت بە شێوەی مێژوویی و ناوچەیی بخوێندرێن، نەک بە ادعای گشتی.
FOOD · 24
خواردنی ماڵەوە
خواردنی ڕۆژانە زۆرجار کەمتر لە کتێبەکاندا تۆمار کراوە؛ oral history و توێژینەوەی مەیدانی گرنگە.
١. پێناسەی foodways و سنووری کارت
خواردن تەنها لیستی ڕەچەتە نییە؛ foodways زانیاریی سەرچاوە، هەڵگرتن، ئامادەکردن، لێنان، خواردن، میوانداری و گواستنەوەی ئەو مهارتانەیە کە لە کۆمەڵگەدا دەژین.
٢. جۆراوجۆری ناوچەیی
خواردن لە هەر چوار ناوچەی کوردنشیندا یەکسان نییە. شاخ، دشت، ئاودانە، وەرز، ئاژەڵداری، کشتوکاڵ و ڕێگای بازرگانی جیاوازی دروست دەکەن.
٣. گەنم، بلغور و دانەوێڵە
گەنم، بلغور، جۆ و برنج لە ژمارەی بنەماڵە سەرەکییەکانی خواردنن. شێوازی هاڕین، پێکردن و تێکەڵکردن بە ناوچە و بەردەستی مادەکانەوە پەیوەستە.
٤. نان و تەکنیکەکانی پێکردن
نانەکان بە تەنوور، ساج و شێوازی ماڵەوە پێدەکرێن. توێژینەوەی acorn bread لە هەورامان و ناوچەکانی کوردستان نموونەیەکە بۆ تێکەڵبوونی محیط، مادە و تەکنیک.
٥. شیر، ماست و بەرهەمەکانی
لە کۆمەڵگە ئاژەڵدارەکاندا شیر، ماست، دوغ/دەو، ڕوون و جۆرەکانی دیکەی بەرهەمی شیر پەیوەندییان بە وەرز و بەرهەمی ئاژەڵەوە هەیە.
٦. گۆشت و ئاژەڵداری
گۆشت و بەرهەمە ئاژەڵییەکان نابێت تەنها وەک ڕەچەتە ببینرێن؛ پەیوەندییان بە ئاژەڵداری، کۆچ، وەرز و دابینکردنی خواردن هەیە.
٧. گیای کێویی و زانستی ژینگەیی
توێژینەوەی ٢٠٢٤ لە هەورامان و موکریان ٤٤ taxon ـی گیای خواردنی کێویی تۆمار کردووە؛ ٣٣ لە هەورامان و ٢٨ لە موکریان بەکارهێنراون. ئەمە نیشان دەدات زانستی خواردن بە ژینگە و جۆگرافیاوە پەیوەندیدارە.
٨. پاشەکەوتکردن، وشکردن و ترشکردن
وشکردن، ترشکردن، نمکدان، پاشەکەوتکردنی دانە و بەرهەمە وەرزییەکان و تخمیر، ڕێگایەکی گرنگی بەردەوامکردنی خواردنە لە ماوەی کەمبوونی بەرهەم.
٩. ترخینە و خواردنی تخمیری
ترخینە خواردنێکی تخمیرییە کە لە بلغور و دوغ دروست دەکرێت؛ توێژینەوەی کیمیایی ٢٠٢٣ پێکهاتە و بۆنەکانی ئەو بەرهەمەی شیکردووەتەوە.
١٠. خواردنی کێویی و کەمبوونی خواردن
نانێکی بلوطی لە توێژینەوەی Mediterranean/Middle East بە نموونەی خواردنی کاتی کەمبوونی گەنم و قەیرانەکان تۆمار کراوە؛ نابێت ئەمە بە شێوەی گشتی بۆ هەموو کوردستان بکرێت.
١١. گیای خواردنی و پەیوەندی بە تەندروستی
زانستی کۆمەڵگەیی دەربارەی گیای خواردنی و دەرمانی جیاوازییەکی گرنگە؛ کارت ١١ تەنها بەڵگەی خۆراک دەخاتەڕوو و هیچ چارەسەرێکی پزیشکی پێشنیار ناکات.
١٢. ژنان و کارە خواردنییەکان
ئامادەکردن، هەڵگرتن و گواستنەوەی زانستی خواردن زۆرجار لە ژێر کاری ماڵەوەدا بەردەوام بووە؛ دەبێت لە توێژینەوەدا کارێکی نادیار و بەخۆڕایی وەک بەشێک لە ئابووری کۆمەڵایەتی ببینرێت.
١٣. میوانداری و کۆمەڵایەتی
خوان و خواردنەوە لە میوانداری، کۆبوونەوە و بۆنەکاندا تەنها خواردن نییە؛ ڕێکخستنی شوێن، کاتی پێشکەشکردن و دابەشکردنی کار لە ناو خێزان و کۆمەڵگەدا بەشێکن.
١٤. خواردن و بۆنە و ڕێوڕەسم
نەورۆز، هاوسەرگیری، سوگواری، کۆبوونەوەی خێزانی و وەرزی کشتوکاڵ دەتوانن خواردنی تایبەتی یان شێوازی تایبەتی پێشکەشکردن هەبێت؛ هەر ناوچەیەک پێویستی بە بەڵگەی خۆی هەیە.
١٥. دیاسپۆرا و گۆڕانی خواردن
کۆچ دەبێتە هۆی گواستنەوەی ڕەچەتە، گۆڕینی مادە و دروستکردنی شێوازی نوێی خواردن. کارت دەبێت «خواردنی کۆمەڵگەی دیاسپۆرا» لە «خواردنی ناوچەی سەرچاوە» جیا بکات.
١٦. هاوبەشیی خواردن و پێناسەی ئەتنیکی
زۆر خواردن لە ناوچەکە هاوبەشن. بە پێی ڕێبازی کارت، «لە کۆمەڵگەی کورددا بەکارهاتووە» لە «تەنها کوردییە» جیا دەکرێت.
١٧. ناوی خواردن و زمان
ناوی خواردن دەتوانێت بە شێوەزار و ئەلفوبێ و ناوچە بگۆڕێت. هەر مدخلێک دەبێت ناوی ناوخۆیی، transliteration و وەرگێڕانی بێلێکدانەوەی مانا هەبێت.
١٨. زانستی تۆمارکردنی ڕەچەتە
ڕەچەتەی ئەکادیمی دەبێت ناو، ناوی جیاواز، ناوچە، مادە، بڕ، ئامراز، شێوازی پێکردن، کات، بۆنە، گواستنەوەی زانست و سەرچاوە تۆمار بکات.
١٩. وێنە و مافی بەکارهێنان
هیچ وێنەیەک تەنها بەهۆی دۆزینەوە لە Google یان Pinterest وەک وێنەی ئازاد بەکارناهێنرێت. پەڕەی فایل، خاوەنی ماف و لایسەنس دەبێت پشکنین بکرێت.
٢٠. ئاستی بەڵگە و ڕاستکردنەوە
A: توێژینەوەی peer-reviewed یان سەرچاوەی دامەزراوەیی ڕاستەوخۆ؛ B: مۆزەخانە/ئەرشیف؛ C: سەرچاوەی دووەم بەهێز؛ D: روایت یان سەرچاوەی لاواز کە پێویستی بە پشتڕاستکردنەوە هەیە.
٢١. ئابووری و بازاڕ
خواردن پەیوەندی بە کشتوکاڵ، ئاژەڵداری، بازاڕ، هەڵگرتن و کارگەی ماڵەوە هەیە. دەبێت ئامار و قازانج بە سەرچاوەی ئابووری جیاواز پشتیوانی بکرێت.
٢٢. ژینگە و بەردەوامی
کۆکردنەوەی گیای کێویی پێویستی بە زانیاری دروست لەسەر ناسینەوەی جۆر، وەرز و پاراستنی ژینگە هەیە. سایت هیچ گیایەکی نەناسراو بۆ خواردن پێشنیار ناکات.
٢٣. بایگانی و oral history
یادەوەری خێزان و چیرۆکی خواردن بەهادارە، بەڵام دەبێت وەک oral history نیشان بدرێت، نەک بەڵگەی ڕاستەوخۆی سەدەکان. ناسنامەی گێڕەر، شوێن و کاتی گفتوگۆ پێویستە تۆمار بکرێت.
٢٤. ئەتڵەسی خواردن و داهاتوو
ئامانجی داهاتوو دروستکردنی food atlas ـێکی کوردستانە: ناوی خواردن، جۆری مادە، ناوچە، شێوەزار، وەرز، بۆنە، وێنە، ڕەچەتە، سەرچاوە و ئاستی بەڵگە بۆ هەر مدخلێک.
فەرهەنگۆکی خواردن
نان · breadگەنم · wheatبلغور · bulgurماست · yogurtدوغ/دەو · yogurt drinkترخینە · fermented foodدۆڵمە · stuffed leaves/vegetablesکوتلک · bulgur-meat foodکەلانە · regional flatbreadتەنوور · tandoorساج · saj griddleگیای کێویی · wild food plants
پروتۆکۆلی پاراستن و دڵنیایی
گیای کێویی
هیچ گیایەکی نەناسراو بۆ خواردن پێشنیار ناکرێت. تۆمارکردن دەبێت ناوی زانستی، ناوی ناوخۆیی، بەشی بەکارهاتوو، وەرز و شوێن هەبێت.
حەساسیت و خواردن
ڕەچەتەکان ڕێنمایی پزیشکی نین. هەر ئاگادارییەکی حەساسیت/تەندروستی دەبێت لە سەرچاوەی پزیشکی جیاواز پشتڕاست بکرێت.
ڕەچەتەی مۆدێرن
ڕەچەتەی هاوچەرخ نابێت وەک «ڕەچەتەی کۆن» ناسێنرێت مەگەر بەڵگەی مێژوویی هەبێت.
ادعای تایبەتمەندی
«تەنها کوردی» یان «سەرچاوەی ڕاستەقینەی ئەم خواردنە» تەنها بە سەرچاوەی ڕوون و ڕاستەوخۆ دەنووسرێت.
ئاستی بەڵگە
A = peer-reviewed/official direct evidence؛ B = museum/archive؛ C = strong secondary؛ D = local/unverified claim.
ڕێکخستنی زانیاری
هەر مدخلێک: ID، ناو، ناوی جیاواز، شوێن، کۆمەڵگە، مادە، شێواز، وەرز، بۆنە، سەرچاوە، حقوقی وێنە و بەرواری پشکنین.
Last reviewed: 2026-09-14 · Card 11 V5.15 · بەردەوامە و دەتوانرێت بە fieldwork زیاد بکرێت.
یاسای دەستکاریکردنی ئەتڵاسی سەرەکی
هیچ تۆمارێکی C/D بەبێ سەرچاوەی شوێنپێهەڵگرتوو بۆ ئاستی پشتڕاستکراو بەرز ناکرێت. خواردنی هاوبەش بەبێ بەڵگەی ڕاستەوخۆ بە تەنها کوردی ناونانرێت. خێزانی خواردن وەک ڕەچەتەی تاک پیشان نادرێت.
سەرچاوە زانستییەکان
UNESCO · Food & Intangible HeritageUNESCO · International Food AtlasPlants 2024 · Hawraman/Mukriyan food plantsJournal of Ethnobiology · Southern Iraqi KurdistanJournal of Ethnic Foods · ArmeniaFood Chemistry Advances · TarkhinehFood Security · Acorn breadAla Barzinji · Traditional Kurdish Food
پشکنینی مافی وێنە: هەر وێنەیەک پێویستی بە پەڕەی فایل، خاوەنی ماف و لایسەنس هەیە؛ Google/Pinterest بەڵگەی مۆڵەت نین.
CARD 11 ACADEMIC MASTER DOSSIER
پێناسە و سنووری foodways
خواردن تەنها لیستی چێشت نییە؛ foodways زانیاری، لێهاتوویی، مادە، شێوازی ئامادەکردن، خواردنەوە، میوانداری و پەیوەندیی کۆمەڵایەتی لەخۆدەگرێت.
ژینگە، کشتوکاڵ و سەرچاوەی مادە
سەرچاوەی خواردن بە ژینگە، باران، ئاوی بەردەست، کشتوکاڵ، ئاژەڵداری و گیای کێویی پەیوەندی هەیە؛ هەر ادعایەک دەبێت ناوچە و کات دیاری بکات.
پاشەکەوتکردن و وەرز
خشککردن، خوێنکردن، ترشکردن، هەڵگرتن و بەکارهێنانی وەرزی شێوازەکانی بەردەوامی خواردنن؛ تۆمارکردن دەبێت مادە و شێواز و ناوچە دیاری بکات.
نان، غەلات و بنەمای خواردن
نان، گەنم، جۆ، برنج و دانەوێڵەکان لە ناوچە جیاوازەکان بە شێوەی جیاواز بەکاردێن؛ ناوی یەکسان بە مانای یەک شێوازی پێکردن نییە.
خواردنی ڕووەکی و گیای کێویی
گیای کێویی دەتوانێت بەشێک بێت لە خواردنی وەرزی و زانیاریی ژینگەیی. ناوی گەڵا و گیایەکان دەبێت بە ناوی زانستی یان سەرچاوەی پەسەندکراو پشتڕاست بکرێتەوە.
گوشت، شیر و بەرهەمی ئاژەڵی
ئاژەڵداری و کوچ و ژینگەی شاخاوی کاریگەرییان لە خواردنی ناوچەیی هەیە. تۆمارکردن دەبێت جیاوازی نێوان خواردنی ڕۆژانە، بۆنە و بازاڕ بپارێزێت.
مێوانداری و بۆنەکان
میوانداری، نەورۆز، جەژن، هاوسەرگیری، ماتەم و بۆنەکانی خێزان دەتوانن شێوازی خواردن بگۆڕن؛ بەڵام دەبێت ناوچە و کۆمەڵگا دیاری بکرێت.
ژنان، کار و زانستی ماڵەوە
کاری خواردن زۆرجار پەیوەندی بە کاری ژنان و گواستنەوەی زانیاریی ماڵەوە هەیە؛ بەڵام نابێت ڕۆڵی ژنان بە شێوەی گشتی و یەکسان بۆ هەموو کۆمەڵگا پێناسە بکرێت.
کۆچ، دیاسپۆرا و گۆڕانی چێشت
کۆچ دەتوانێت مادە، شێوازی پێکردن، ناوی خواردن و پەیوەندی بە بازار بگۆڕێت. بەراورد دەبێت بە داتا و مێژووی کۆچ پشتڕاست بکرێت.
ناساندنی خواردن و داتا
ناوی خواردن و ڕووەک دەبێت بە سەرچاوەی پەسەندکراو پشتڕاست بکرێت. هیچ ڕێنمایییەکی پزشکی یان دەرمانی لە ناساندنی خواردنی کێویی بەبێ پشتڕاستکردنەوە نادرێت.
پڕۆتۆکۆلی سەرچاوە و تاقیکردنەوە
هەر تۆمارێک دەبێت شوێن، کات، کۆمەڵگا، ناوی خواردن، جۆری بەڵگە، سەرچاوە و بەرواری پێداچوونەوەی هەبێت. ئاڵۆزیی سەرچاوەکان دەبێت بە ڕوونی بمێنێتەوە.
پروتۆکۆلی بەڵگەی کارتی ١١
Aسەرچاوەی سەرەکی یان توێژینەوەی پەسەندکراو.
Bسەرچاوەی زانستی/دامەزراوەیی بەڵام نەک بۆ هەموو وردەکارییەکان.
Cزانیاریی ناوخۆیی یان سەرچاوەی سەرەتایی کە پێویستی بە پشتڕاستکردنەوەی زیاتر هەیە.
Dبۆشایی توێژینەوە؛ وەک ڕاستی نانوسرێت.
سنووری کارتی ١١
مێژووی گشتی لە کارتی ٥، شوێنەوار لە کارتی ٦، موسیقا لە کارتی ٨، دەستکاری لە کارتی ٩، جلوبەرگ لە کارتی ١٠، زمان لە کارتی ١٢ و ڕێبازی توێژینەوە لە کارتی ١٣ دەخرێتەڕوو. کارتی ١١ تەنها foodways و کەلتووری خواردن دەگرێتەوە.
زمان و شێوەزارەکانی کوردی
٥ زمانی وێبسایتکوردی • ئینگلیزی • فارسی • تورکی • عەرەبی
ککرمانجی
کرمانجی لە ناوچە فراوانەکانی باکوور و ڕۆژئاوا و بەشێک لە ناوچەکانی دیکەدا بەکاردێت و ئەدەبیاتی نووسراوی بەهێزی هەیە.
سسۆرانی
سۆرانی لە باشوور و ڕۆژهەڵات بە تایبەتی لە هەرێمی کوردستانی عێراق و بەشێک لە کوردستانی ئێران بەکاردێت و ئەدەبیاتی نووسراوی فراوانی هەیە.
ززازاکی / کرمانجکی
زازاکی لە ناوچەیەکی دیاریکراوی باکوور و ڕۆژهەڵاتی تورکیا بەکاردهێنرێت و پەیوەندییە زمانییەکانی لە بواری زانستییەوە توێژراونەتەوە.
📖ئەدەبیات
ئەدەبیاتی کوردی لە شاعیری کلاسیک تا ڕۆمان و شعر و گۆڤارە هاوچەرخەکان پەرەی سەندووە؛ ئەحمەدی خانی، نالی، جگەخۆین و شێرکۆ بێکەس لە ناو ناوە گرنگەکانن.
ڕێبەری زمان
زمانی کوردی؛ یەک میراث، چەندین شێوە و سیستەمی نووسین
کوردی لە بنەڕەتی زمانەکانی ئێرانیی ڕۆژئاواییە و لە ناوچە فراوانەکانی تورکیا، عێراق، ئێران و سوریا بەکاردهێنرێت. لە زانستی زماندا زۆربەی توێژەرەکان سێ گروپی سەرەکی بۆ کوردی جیا دەکەنەوە: کوردیی باکووری (کرمانجی)، کوردیی ناوەندی (سۆرانی) و کوردیی باشووری. هەندێک زمان/گروپی نزیک وەک زازاکی و گۆرانی/هەورامی پەیوەندییەکی نزیکیان هەیە، بەڵام پۆلێنکردنیان وەک «کوردی» یان «زمانی پەیوەندیدار» لە نێوان زانایاندا یەکدەنگ نییە؛ بۆیە لەم سایتەدا جیاوازییە زانستییەکان بە ڕوونی پارێزراون.
خێزانی زمانهێندۆ-ئەورووپی → ئێرانی → ئێرانیی ڕۆژئاوایی → باکوور-ڕۆژئاوا
گروپە سەرەکییەکانکرمانجی، سۆرانی، کوردیی باشووری
سیستەمی نووسینلاتینی (هەوار)، ئەلفوبێی بنەما عربی-کوردی، و لە هەندێک کۆمەڵگا مێژووییەکاندا سیریلی/ئەرمەنی
01
کرمانجی — کوردیی باکووری
کرمانجی بە فراوانی لە باکووری کوردستان، ڕۆژئاوا، بەشێک لە باکور و هەندێک ناوچەی ڕۆژهەڵات و کۆمەڵگاکانی دیاسپۆرا بەکاردهێنرێت. لە زمانی ئەدەبی و ڕۆژنامەوانیی نوێدا شێوازی لاتینیی هەوار لە تورکیا و سوریا زۆر بەکاردێت، لە هەندێک ناوچەی عێراق و ئێرانیش نووسینی بنەما عربی بەکاردێت. کرمانجی لە ڕووی ڕێزمانەوە سیستەمی ڕەگەز و دۆخی ناو و جۆرەکانی ڕابردووی تایبەتی هەیە، و ناوچە بە ناوچە جیاوازیی دەنگ و وشەسازی هەیە.
- ناوچەی سەرەکی: باکوور، ڕۆژئاوا، بەشێک لە باشوور و ڕۆژهەڵات
- نووسین: هەوار/لاتینی؛ لە هەندێک ناوچە ئەلفوبێی بنەما عربی
- شێوەزارەکان: بادینی/بهدینانی و شێوەی ناوچەیی جیاواز
02
سۆرانی — کوردیی ناوەندی
سۆرانی یەکێکە لە گەورەترین گروپەکانی کوردی و لە باشوور و ڕۆژهەڵات بە تایبەتی لە هەرێمی کوردستانی عێراق و بەشێک لە کوردستانی ئێران بەکاردهێنرێت. لە عێراق و ئێراندا نووسینی بنەما عربی-کوردی بۆ سۆرانی زۆر بەکاردێت. شێوەزارەکانی هەولێری، سلێمانی/بابانی، گەرمیانی، موکریانی و ئەردەڵانی/سنەیی لە ناوچە جیاوازەکاندا دیارەن، بەڵام سنووری شێوەزارەکان هەمیشە یەکسان و توند نییە.
- ناوچەی سەرەکی: هەولێر، سلێمانی، کەرکووک، موکریان و سنە و دەوروبەر
- نووسین: ئەلفوبێی سۆرانی/کوردیی بنەما عربی
- شێوەزارە ناوچەییەکان: هەولێری، بابانی، گەرمیانی، موکریانی، ئەردەڵانی/سنەیی
03
کوردیی باشووری — خوارین
کوردیی باشووری لە ناوچەکانی کرماشان، ئیلام و لۆرستان و هەروەها خانەقین و دەوروبەری لە عێراق بە شێوە جیاوازەکان بەکاردهێنرێت. لە توێژینەوە زمانەوانییەکاندا ناوەکانی کرماشانی، کەڵهوری، فەیلی و شێوە جیاوازەکانی تر بۆ ناوچەکان بەکاردهێنرێن. لەبارەی لەکی پۆلێنکردن جیاوازیی زانستی هەیە؛ هەندێک توێژەر بەشێک لە کوردیی باشووری دەزانن و هەندێک بە زمانێکی نزیک و جیاواز لێکیدەنەوە.
- ناوچەی سەرەکی: کرماشان، ئیلام، لۆرستان و خانەقین/دەوروبەر
- شێوە ناوچەییەکان: کەڵهوری، فەیلی، کرماشانی و شێوەکانی تر
- لەکی: پۆلێنکردنی جیاواز لە نێوان زانایاندا
04
گۆرانی و هەورامی — زمانە نزیکەکان
گۆرانی کۆمەڵێک لە زمان/شێوەزارە ئێرانییە ڕۆژئاواییە نزیکەکانە و هەورامی (ئەورامی) لە گرنگترین و پارێزراوترین شێوەکانی ئەم گروپەیە. گۆرانی لە مێژوودا زمانێکی ئەدەبی بووە و هەورامی لە هەورامان و ناوچە دەوروبەرەکاندا بەکاردهێنرێت. زانکۆ و سەرچاوە زمانەوانییەکان زۆرجار گۆرانی/هەورامی لە زاراڤەی زازا-گۆرانی دادەنێن، نەک بە شێوەیەکی یەکدەست لە ناو سێ گروپی کوردیی سەرەکی.
- ناوچەی سەرەکی: هەورامان و هەندێک جیبی زمانی لە ڕۆژهەڵات و باشوور
- هەورامی: شێوەیەکی کۆنتر و تایبەت لە گروپی گۆرانی
- سەرچاوە: Encyclopaedia Iranica
05
زازاکی — زمانێکی نزیک و جیاواز لە پۆلێنکردندا
زازاکی لە ناوچەکانی ڕۆژهەڵاتی تورکیا بە شێوەی جیاوازەکانی باکووری و باشووری بەکاردهێنرێت. زۆرێک لە پۆلێنکردنە زمانەوانییەکان زازاکی لەگەڵ گۆرانی لە گروپی زازا-گۆرانی دادەنێن، نەک وەک شێوەزارێکی ڕاستەوخۆی کرمانجی. لە کۆمەڵگا زازاکییەکاندا هەستی ناسنامە و بەکارهێنانی ناوی «زازاکی/دیمیلکی/کرمانجکی» جیاوازە و نابێت ناوی زمان بە ناوی ناسنامەی نەتەوەیی تێکەڵ بکرێت.
- ناوچەی سەرەکی: ڕۆژهەڵاتی تورکیا
- گروپی زمانەوانی: زازا-گۆرانی لە زۆر پۆلێنکردندا
- ئەم پۆلێنکردنە لە سەرچاوەکاندا هەموو جار یەکسان نییە
زمان و شێوەزار بە پێی چوار بەش
ڕۆژهەڵات
سۆرانی لە بەشێکی گەورەی کوردستانی ئێران؛ کوردیی باشووری لە کرماشان و ئیلام و ناوچە نزیکەکان؛ هەروەها هەورامی/گۆرانی لە هەندێک ناوچەی زاگرۆس. شێوەزارەکان بە سنووری پارێزگاکان پابەند نین.
باکوور
کرمانجی زۆرترین گروپی کوردیی ئەم بەشەیە، بەڵام زازاکی لە هەندێک ناوچەدا بە شێوەیەکی گرنگ بەکاردێت. ناوچە بە ناوچە جیاوازیی دەنگ، وشە و نووسین هەیە.
باشوور
سۆرانی لە هەولێر و سلێمانی و ناوچە زۆرەکانی تر بەکاردێت، بەڵام بادینی/کرمانجی لە ناوچەی دهۆک و هەندێک ناوچەی باکووری عێراق هەیە. گۆرانی/هەورامی و شێوەزارەکانی پەیوەندیدار لە هەندێک جیبی زمانی هەن.
ڕۆژئاوا
کرمانجی لە زۆربەی ناوچە کوردنشینەکانی سوریا شێوەی سەرەکیی کوردییە. لە مێژوودا پەیوەندی و تێکەڵبوونی زمانی و کەلتووری لەگەڵ عەرەبی و سریانی و تورکی و زمانە ناوچەییەکانی تر هەبووە، و نووسینی لاتینی و ئەلفوبێی بنەما عربی لە کۆمەڵگا جیاوازەکاندا بەکاردێت.
ئەتڵەسی زانستی و پۆلێنکردنی زمانەکان
ئەم بەشە جیاوازی نێوان پۆلێنکردنی زمانەوانی، ناوی کۆمەڵایەتی و جغرافیای بەکارهێنانی زمانەکان ڕوون دەکاتەوە. لە ئەدەبیاتی زانستی‌دا کرمانجی، سۆرانی و کوردیی باشووری زۆرجار وەک سێ گروپی سەرەکیی کوردی دەناسێنرێن؛ گۆرانی/هەورامی و زازاکی زۆرجار بە جیاوازی لێکۆڵینەوەیان لێدەکرێت. لە ناوچە سنوورییەکاندا پۆلێنکردن هەمیشە یەکسان نییە.
| گروپ | ناوی باو | ناوچەی سەرەکی | نووسین | تێبینیی پۆلێنکردن |
|---|---|---|---|---|
| Northern | Kurmanji | Türkiye, Syria, N Iraq, parts of Iran/Caucasus | Latin; others historically | Widely treated as Northern Kurdish |
| Central | Sorani | Iraq Kurdistan, parts of Iran | Arabic-Persian-based Kurdish | Widely treated as Central Kurdish |
| Southern | Southern Kurdish | Kermanshah, Ilam, adjacent Iraq | Arabic-Persian-based; Latin in some contexts | Internal diversity is high |
| Zaza–Gorani | Gorani / Hawrami | Hawraman and linguistic pockets | Various literary/writing traditions | Often classified separately from the three major Kurdish groups |
| Zaza–Gorani | Zazaki | Eastern Türkiye | Latin and other historical systems | Often treated as a distinct NW Iranian language |
| Borderline | Laki | Zagros contact zone | Multiple traditions | Classification varies by scholar |
03
کوردیی باشووری — خوارین
کوردیی باشووری لە کرماشان، ئیلام و ناوچە پەیوەندیدارەکانی عێراق بە چەندین شێوەی ناوخۆیی بەکاردێت. ناوەکانی کەڵهوری، کرماشانی، فەیلی و هەندێک ناونانی ناوخۆیی لە پۆلێنکردنەکاندا دەبینرێن. سنووری نێوان هەندێک لە ئەم شێوەزارانە بەردەوامە و لە هەموو سەرچاوەکاندا یەکسان نییە.
کەیسە سنوورییەکان
لەکی پۆلێنکردنێکی یەکسانی نییە؛ هەندێک توێژینەوە بە کوردیی باشووری نزیکی دەزانێت و هەندێک بە شێوەیەکی نزیک و جیاواز. ئەم جیاوازییە لە سایتەکە بە ڕوونی دەنووسرێت.
کۆنتینیوومی زمانی:لە ناوچەکانی پەیوەندی، گۆڕانی دەنگ، وشە و ڕێزمان بە هێواشی ڕوودەدات و سنووری ڕوونی نێوان شێوەزارەکان هەمیشە بوونی نییە. ئەمە بۆ تێگەیشتن لە جیاوازیی ناوچەیی و پۆلێنکردنی زمانەکان گرنگە.
نووسین و ئەلفوبێ
هەوار / لاتینی
ئەلفوبێی لاتینیی کوردی لە سەدەی بیستەمدا بە تایبەتی لە نووسینی کرمانجی لە تورکیا و سوریا و دیاسپۆرا بڵاوبووەوە. پیتە تایبەتەکان وەک Ç, Ê, Î, Ş, Û بۆ دەنگە جیاوازەکان بەکاردێنرێن.
ئەلفوبێی سۆرانی
نووسینی سۆرانی بنەمای عربی هەیە و بۆ پیت و دەنگە کوردییەکان گۆڕانکاریی تێدا کراوە. لە عێراق و ئێران بەکارهێنانی زۆری هەیە و شێوەی نووسینی ناوچەکان هەندێک جیاوازیی فۆنت و ڕێنووس هەیە.
دیاسپۆرا و سیستەمی مێژوویی
لە کۆمەڵگاکانی دیاسپۆرا و مێژوودا سیستەمەکانی سیریلیک و ئەرمەنی و شێوە نووسینی جیاوازیش بەکارهاتوون. بۆیە «کوردی» یەک ئەلفوبێی تەنها نییە؛ هەر شێوەی زمانی دەتوانێت کۆمەڵێک ڕێنووس و ستانداردی جیاواز هەبێت.
تێبینی زانستی:
وشەی «شێوەزار/دیالێکت» لە زمانەوانیدا هەمیشە مانای یەکسان نییە. سنووری نێوان زمان و شێوەزار دەتوانێت بە پێی پێوەرەکانی ڕێزمان، تێگەیشتن، مێژوو و پۆلێنکردنی زانستی بگۆڕێت. بۆیە KURDESTAN لەو شوێنانەدا کە ڕای زانایان جیاوازە، جیاوازییەکە دەخاتەڕوو و وەک ڕاستی یەکلاکەرەوە ناینووسێت.
دۆسیەی زانکۆیی زمان و جۆرە زمانەکانی کوردی
کوردی لە خێزانی زمانە ئێرانییەکانە و زمانێکی تاک‌جۆر نییە. ئەم کارتە دەبێت جیاوازی نێوان زمان، شێوەزار و جۆری ناوچەیی، نووسین، ئەدەبیات و دۆخی کۆمەڵایەتی لە یەکتر جیا بکاتەوە.
شوێن و پێگە زبانی
کوردی لە لقە زمانە ئێرانییەکانی خێزانی هندوئەورووپییە. توێژینەوەی زمانەوانی دەبێت پشت بە بەڵگەی دەنگی، وشەسازی، ڕستەسازی، وشەیی و مێژوویی ببەستێت.
جۆرە سەرەکییەکان
کرمانجی، سورانی و گروپە شێوەزارە باشوورییەکان لە زۆر لێکۆڵینەوەدا وەک گروپە گرنگەکان پشکنین کراون؛ هەورامی/گۆرانی لە پۆلێنکردنە زمانەوانییەکاندا شوێن و پێگەی جێی گفتوگۆی هەیە و نابێت بەبێ ڕوونکردنەوە لە یەک پۆلی سادەدا تێکەڵ بکرێت.
خط و پارێزگادارد
کرمانجی عمدتاً لەگەڵ ئەلفوبێی لاتینی لە تورکیا و سوریا و سورانی عمدتاً لەگەڵ نووسینی عەرەبی-فارسیی دەستکاریکراو لە عێراق و ئێران نوشته می‌شود؛ بەکارهێنانی دیکە نیز وجود دارد. پارێزگادارد نووسین لەگەڵ گفتار ناوخۆیی یکی نیست.
تاریخ مطالعات
توێژینەوە ئەورووپییەکان کوردی لە سده هجدهم پەرەپێدان یافت. Encyclopaedia Iranica به بەرهەمەکان Maurizio Garzoni لە 1787 و توێژینەوەکانی دواتر دەربارەی شوێن و پێگە کوردی لە زمانە ئێرانییەکان اشاره می‌کند.
سیاسەت و پەروەردەی زمانی
دۆخی فێرکردن، میدیا و بڵاوکردنەوەی کوردی لە وڵاتە جۆراوجۆرەکان یەکسان نەبووە. ئەم بابەتە دەبێت لەگەڵ مێژووی یاساکان، دامەزراوەکان و سەرچاوەکانی هەر وڵات بە جیاوازی پشکنین بکرێت.
سەرچاوە سەرەکییەکانی ئەم دۆسیەیە
01. سنوری زانستی و ناونانی
ئەم کارتە زمانەکانی کوردی و جۆرە زمانەکان بە پێی بەڵگەی زمانەوانی دەناسێنێت؛ «شێوەزار»، «جۆری زمان»، «گرووپی زمان» و «ستایلی نووسین» یەک شت نین.
02. دابەشکردنی زمانەکان
کرمانجی، سۆرانی، کوردی باشووری، گۆرانی/هەورامی و زازاکی/کرمانجکی لە توێژینەوەکاندا بە شێوەی جیاواز پۆلێن دەکرێن؛ کارتەکە اختلافی زانستی نیشان دەدات و یەک پۆلێن بە ناوی هەموو زانایانەوە ناگەڕێنێت.
03. دەنگناسی و واجناسی
توێژینەوەی دەنگەکان دەبێت جیاوازی نێوان دەنگ و واج، گۆڕانی دەنگ، دەنگی دروستکراو و شێوەی ناوچەیی لەبەرچاو بگرێت.
04. وشەسازی و ڕێزمانی وشە
وشەسازی، پاشگر و پێشگر، کۆکردنەوە، ڕەگ و بنەڕەت و نیشانە ڕێزمانییەکان بە پێی جۆری زمان و شێوەزار لێکدەدرێنەوە.
05. ڕستەسازی و ڕێزمان
ڕستەسازی دەبێت ڕێکخستنی وشەکان، پەیوەندی کردار و بەرکار، ڕێکخستنی کاتی کردار و ڕەوشی ڕستە بپشکنێت؛ نابێت یاسای یەک جۆر بە هەموو کوردییەکان بگوازرێتەوە.
06. وشەنامە و وەرگرتن
وشەنامەی کوردی لە پەیوەندیی درێژخایەنی بە فارسی، عەرەبی، تورکی و زمانەکانی دیکەدا گەشەی کردووە؛ وەرگرتن نابێت بە خۆی بەڵگەی ناسنامەی نەتەوەیی بێت.
07. نووسین و ئەلفوبێ
کوردی بە شێوەی مێژوویی لە ئەلفوبێی عەرەبی-کوردی، لاتینی و کریلی بەکارهاتووە؛ شێوەی نووسین لەگەڵ زمان جیاوازە و پێویستی بە مێژووی تایبەتی هەیە.
08. ئەدەبیاتی نووسراو و زارەکی
بەیت، داستان، شعر، ئەفسانە و ئەدەبیاتی نووسراو پێکەوە بەشێکن لە مێژووی زمان؛ بەڵام دەبێت سەرچاوەی زارەکی لە دەقی چاپکراو جیا بکرێتەوە.
09. زمان و کۆمەڵگا
بۆچوون و بەکارهێنانی زمان پەیوەستە بە خوێندن، شارستانیبوون، دامەزراوە، میدیا، کۆچ و دیاسپۆرا؛ نابێت دۆخی یەک شار بە هەموو کۆمەڵگایەک گشتی بکرێت.
10. ستانداردکردن و فرەڕەنگی
ستانداردکردن دەتوانێت بە ئامانجی خوێندن و میدیا بێت؛ بەڵام نابێت بە هۆی سڕینەوەی جۆرە زمانە ناوخۆییەکان بکرێت. «ستاندارد» و «یەکسان» هاومانان نین.
11. پاراستن و دۆکیومێنتکردن
دۆکیومێنتکردنی زمان پێویستی بە دەنگ، دەق، metadata، زانیاریی گویندە، شوێن و کاتی تۆمارکردن و ڕێکخستنی دەستگەیشتن هەیە.
12. زمان و تەکنەلۆجیا
کۆدەکردن، کیبۆرد، Unicode، OCR، speech technology و corpus ـە دیجیتاڵەکان کاریگەرییان لە دۆخی زمان هەیە؛ داتا دەبێت بە مۆڵەت و metadata ـی ڕوون هەڵبگیرێت.
13. جۆراوجۆری ناوخۆیی و گۆڕان
هیچ زمانێک بە تەواوی یەکسان نییە؛ شێوەی ناوچەیی، تەمەن، پیشە، شارستانیبوون و دیاسپۆرا دەتوانن گۆڕان دروست بکەن.
14. پڕۆتۆکۆلی بەڵگە و سەرچاوە
هەر بانگەشەیەکی زمانەوانی دەبێت بە سەرچاوەی دیاریکراو، ساڵی بڵاوکردنەوە، جۆری داتا و سنووری گشتی‌کردن پشتگیری بکرێت. جیاوازی نێوان توێژینەوەی ئەکادیمی و وتاری ناسنامەیی پارێزراوە.
سەرچاوە سەرەکییەکان و تێبینیی روش‌شناسی
سەرچاوەکان دەبێت بەپێی بابەتی بانگەشەکە هەڵبژێردرێن؛ هیچ سەرچاوەیەک بە تەنیا بۆ هەموو شێوەزارەکان و هەموو ناوچەکان بەکارناهێنرێت.
سەرچاوەدارناوەندی توێژینەوە و سەرچاوەکان
ناوەندی توێژینەوە و سەرچاوەکان
ئەم کارتە تەنها بۆ ڕێباز، سەرچاوە، بەڵگە، ئەرشیف، پرۆتۆکۆل و پڕۆژەی توێژینەوەیە.
بنەماکانی توێژینەوە
ناوەندی توێژینەوە
ئەم کارتە شوێنی تۆمارکردنی ڕێباز، بەڵگە، سەرچاوە و پڕۆژەکانی توێژینەوەی KURDESTAN ـە؛ زانیارییەکان دەبێت بتوانرێت بگەڕێندرێنەوە بۆ سەرچاوە و کات.
ئامانج و سنووری توێژینەوە
ئامانج بریتییە لە کۆکردنەوە و ڕێکخستنی زانیارییە مێژوویی، زمانەوانی، کەلتووری و کۆمەڵایەتی بە شێوەیەکی سەرچاوەدار، بەبێ گشتی‌کردنەوەی ئەزموونی ناوچەیەک بۆ هەموو کوردان.
مێژووی کوردناسی
کوردناسی لە کۆتایی سەدەی ١٨ و سەدەکانی ١٩ و ٢٠ گەشەی کرد و لە دامەزراوە جیاوازەکانی ئەورووپا، ڕووسیا، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەمریکا بە شێوەی جیاواز پەرەی سەند.
بوارەکانی زانست
مێژوو، زمانەوانی، ئەدەب، مرۆڤناسی، کۆمەڵناسی، جۆگرافیا، باستانناسی، کەلتوور، موسیقا، ئابووری و مطالعات دیاسپورا دەتوانن لە تۆماری توێژینەوەدا جیا بکرێنەوە.
زانکۆ و دامەزراوە
ناوی دامەزراوە دەبێت لەگەڵ سەرچاوەی فەرمی یان تۆماری ئەکادیمی بخرێتەڕوو؛ ناوی کۆن و نوێی دامەزراوەکان نابێت تێکەڵ بکرێن.
توێژەر و بەشداربووان
پڕۆفایلی توێژەر دەبێت بە کار، پەیوەندییە دامەزراوەیی و سەرچاوەی ناساندن پشتڕاست بکرێت؛ بۆ ژیان‌نامەی کەسانی زیندوو تەنها زانیاری گشتی و پەسەندکراو بەکاربهێنرێت.
کتێب و بایبڵیۆگرافی
کتێب، وتار و بەڵگەنامەکان بە ناوی نووسەر، ساڵ، ناونیشان، ناشر/گۆڤار و DOI یان ناسنامەی بەردەست تۆمار بکرێن.
گۆڤار و وتار
گۆڤارەکان بە ناوی گۆڤار، ساڵ/ژمارە، ISSN و بەستەرێکی پایداری ناسێنرێن. بایبڵیۆگرافی KSN سەرچاوەیەکی بەردەست بۆ پەیوەندی‌دان بە ئەدەبیاتی کوردناسییە.
سەرچاوەی سەرەتایی
نامە، ڕۆژنامە، دەستنووس، سەندی حکومی، وێنە، نەخشە، تۆمارە دەنگییەکان و داتای مەیدانی دەکرێن بە سەرچاوەی سەرەتایی، بەڵام هەر یەکێک پێویستی بە زانیاری سەرچاوە و ڕەخنەی دەقی هەیە.
ئەرشیف و کۆکراوەی دیجیتاڵ
ئەرشیف دەبێت بە ناسنامەی کۆکراوە، دامەزراوە، ڕێگەی دەستگەیشتن، مافی بەکارهێنان و بەرواری سەردان تۆمار بکرێت.
مێژووی زارەکی
مێژووی زارەکی لەگەڵ ڕەزامەندی، ڕوونکردنەوەی مەبەست، تۆماری کات و شوێن، و ڕێکخستنی مافەکانی بەشداربووان ئەنجام دەدرێت.
پڕۆتۆکۆلی کار لە مەیدان
تۆمارکردنی مەیدان دەبێت شوێن، بەروار، شێوازی هەڵگرتن، ناوی پەیوەندیدار، مۆڵەت و هەڵسەنگاندنی مەترسی لەخۆبگرێت.
داتا و ئامار
هیچ ژمارەیەک نابێت بە ژمارەی ورد پیشان بدرێت ئەگەر ساڵ، ناوچەی ژمێریاری و سەرچاوەی دیار نەبێت. جیاوازیی ناحیە، شار و پارێزگا پارێزراوە.
بەڵگە و پشتڕاستکردنەوە
دۆخی بەڵگە بە VERIFIED، DOCUMENTED، PARTIAL یان RESEARCH NEEDED دابەش دەکرێت؛ ئەمە ڕێکخستنێکی کارە و نابێت وەک پلەی زانستیی گشتی بخوێندرێتەوە.
ئەخلاقی توێژینەوە
حریم تایبەتی، ڕەزامەندی، مافی وێنە و دەنگ، پاراستنی شوێنی هەستیار و نەهێشتنی ناسنامەی کەسانی زیان‌پێگەیشتوو بنەمای کارە.
پڕۆژە و پەیوەندییە توێژینەوەییەکان
هەر پڕۆژەیەک دەبێت ئامانج، پرسیار، شێواز، تیم، داتا، دۆخی پێشکەوتن، سەرچاوەی دارایی ئەگەر هەبوو و ئەنجامەکان تۆمار بکات.
کاتی توێژینەوە
مێژووی کارەکان، وەشانەکانی داتا و بەرواری پێداچوونەوە دەبێت پارێزراو بێت بۆ ئەوەی بزانرێت کەی زانیارییەک زیاد یان گۆڕدراوە.
کەلێن و پێویستییەکانی توێژینەوە
کەلێنەکان بە شێوەیەکی ئاشکرا تۆمار دەکرێن: سەرچاوەی کەم، ناوچەی کەم‌توێژراو، زمان/دەنگی لە مەترسیدا، یان داتای نوێ نەبوو.
ستاندارد سیتەیشن و مێتاداتا
هەر سەرچاوەیەک بە ناوی نووسەر، ساڵ، ناونیشان، ناسنامە، بەستەر و بەرواری دەستگەیشتن تۆمار بکرێت؛ بۆ وێنە و دەنگ مافی بەکارهێنان زیاد بکرێت.
کتێبخانەی کراوەی توێژینەوە
کتێبخانەکە بە ئاماژەدان بە سەرچاوە کراوەکان و کاتالۆگ‌کردنی کتێب، وتار، ئەرشیف و داتاسێت دروست دەکرێت؛ بەستەری نایاسایی یان کۆپی بێ مۆڵەت نابێت جێگرەوەی سەرچاوەی ئەسڵی بێت.
ڕێوشوێنی هەڵسەنگاندنی بەڵگە
VERIFIEDVERIFIED — بەڵگەی ڕاستەوخۆ یان بەدواداچوون‌پذیر هەیە.
DOCUMENTEDDOCUMENTED — بەڵگە هەیە، بەڵام پرونده هێشتا تەواو نییە.
RESEARCH NEEDEDRESEARCH NEEDED — کەلێنەکان بە خەیاڵ پڕ ناکرێنەوە.
سەرچاوە سەرەکییەکان
سنوورییەکانی نێوان کارتەکان
کارت ٥ مێژووە؛ کارت ٦ شوێنەکان؛ کارت ٧ کەسایەتییەکان؛ کارت ٨ موسیقا؛ کارت ٩ دەستکاری؛ کارت ١٠ جلوبەرگ؛ کارت ١١ خواردن؛ کارت ١٢ زمان؛ کارت ١٣ ڕێباز و سەرچاوە؛ کارت ١٤ میراتی زیندوو.
میراثی نەماوی، شێوازی ژیان و کەلتووری زیندووی کوردی
KURDESTAN • ئەتڵەسی کەلتووری • کارتی ١٤ • V5.18
کەلتوور تەنها شتەکان نییە؛ بیرەوەری، کردار و ژیانی زیندووشە
ئەم کارتە وەک ئەتڵەسی کەلتووریی زیندوو، میراثی نەماوی، شێوازی ژیان، زانیاریی ناوخۆیی و کردارە کۆمەڵایەتییەکان دەخاتەڕوو؛ بە جیاوازیی ناوچە، زمان، ئایین، نەوە، شار و گوند و دیاسپۆرا.
سنووری ئەکادیمی: This is a documentation and interpretation framework, not a claim that every practice is shared by every Kurdish community. Local evidence, period, community and source must be specified.
48atlas domains
5site languages
A–Devidence levels
2026review framework
ئەتڵەسی وێنەیی و میراثی زیندوو
وێنەکان تەنها بۆ پیشاندانی کردار و ژینگەی کەلتووری بەکاردێن؛ هەر وێنەیەک سەرچاوە، مافی بەکارهێنان و دەقەکەی خۆی هەیە.
1. Definition, scope & theory
Living heritage
UNESCO treats intangible heritage as living knowledge and practice transmitted within communities; this card records continuity, transmission and change rather than frozen traditions.
Community as knowledge holder
Communities, groups and individuals who create, maintain and transmit heritage remain central to documentation and safeguarding.
Cultural diversity within Kurdish communities
Do not present Kurdish culture as a single homogeneous system; regional, linguistic, religious, class, gender, age and urban-rural differences matter.
Transmission between generations
Document who teaches, who learns, where transmission happens, and what changes between generations.
Family and household knowledge
Household routines, care, hospitality, memory, seasonal work and informal teaching can carry cultural knowledge without assuming they are universal.
Oral memory and storytelling
Family histories, village narratives, proverbs, riddles, legends and testimony are oral sources requiring speaker, place, date and consent.
Life-cycle practices
Birth, naming, marriage, mourning, funerary and other life-stage practices are recorded with local and religious variation.
Celebrations and communal gatherings
Festivals, communal gatherings and seasonal celebrations are studied as social practices tied to locality and evidence.
Newroz as a cultural practice
Newroz can be documented through symbolism, social participation and regional variation without reducing all communities to one ritual model.
Hospitality and reciprocity
Hospitality, visiting, mutual aid and reciprocal support are social practices that vary by household, place, class and period.
Collective work and mutual aid
Cooperative labour, neighbourhood support and shared tasks are recorded as social institutions where evidence exists.
Local ecological knowledge
Knowledge of mountains, water, weather, seasons, plants, animals, agriculture and pastoral environments should be documented with location and ecological context.
Agricultural and seasonal calendars
Planting, harvesting, pastoral cycles and seasonal knowledge belong to living practice; detailed food material remains in Card 11.
Pastoral and mobility knowledge
Seasonal movement, pasture knowledge, animal care and mobility systems are documented as lifeways, not romanticized stereotypes.
Water and landscape knowledge
Knowledge of springs, irrigation, rivers, wells and water-sharing can be documented as community practice where local evidence exists.
Mountain and place knowledge
Place-names, routes, landmarks and landscape memory can preserve social knowledge; sensitive locations may require restricted access.
Traditional games and communal recreation
Children’s games, group recreation and movement practices are documented by age, place and historical period.
Dance and social performance context
Card 8 owns music and artist profiles; Card 14 records social setting, participation, occasion and meaning of communal performance.
Religious diversity and customary life
Religious practice is documented descriptively and neutrally, distinguishing doctrine from lived custom and recognizing specific community contexts only where evidence supports the locality.
Sacred and restricted knowledge
Not all cultural knowledge should be published. Sacred, private, ceremonial or community-restricted material requires consent and may be withheld.
Women and gendered knowledge
Women’s knowledge, labour, memory and cultural roles are documented without assuming one Kurdish womanhood; class, age, region and religion can alter experience.
Children and youth
Youth participation, language transmission, games, education, digital culture and changing identity require age-appropriate ethics.
Elders and knowledge bearers
Elders, practitioners, storytellers, craftspeople, religious figures and community historians may hold unique knowledge; their role and consent must be recorded.
Urban and rural lifeways
Urbanisation can transform practices without automatically eliminating them. Compare settings instead of assuming rural authenticity.
Migration, displacement and diaspora
Migration can interrupt, transform or revive practices. Diaspora traditions should be documented as contemporary cultural forms.
Language and cultural memory
Card 12 owns the linguistic atlas; Card 14 examines how language choice, storytelling and terminology carry memory and social meaning.
Education and informal learning
Schools, families, apprenticeships, associations, religious settings and peer groups can all transmit cultural knowledge.
Media and digital culture
Radio, television, social media, video archives and digital communities reshape transmission, authority, visibility and authenticity debates.
Cultural change and adaptation
Change is not automatically loss. Record what changed, why, who changed it and how community members interpret continuity.
Heritage, tourism and commodification
Tourism and markets can support livelihoods but can also simplify or commercialize heritage; economic claims require evidence.
Cultural ownership and attribution
Avoid exclusive ownership claims when evidence is shared or contested. Distinguish community association, regional practice, historical evidence and modern branding.
Intangible heritage and tangible places
Living practices often depend on landscapes, homes, shrines, cemeteries, villages, markets and historic places; site detail belongs to Cards 5/6 while social meaning belongs here.
Conflict sensitivity and contested memory
Where heritage is politically contested, document competing interpretations, source provenance and uncertainty rather than presenting one narrative as settled fact.
Climate and environmental change
Climate change, water stress, land-use change and biodiversity loss can affect living heritage; environmental claims require scientific or documented local evidence.
Accessibility and inclusion
Documentation should include people with disabilities and avoid assuming heritage participation is equally accessible to everyone.
Future safeguarding and community governance
Safeguarding should prioritize community participation, ethical documentation, intergenerational transmission and sustainable practice rather than merely increasing visibility.
Foodways as social practice
Card 11 owns the food atlas; Card 14 studies sharing, hospitality, seasonal meaning, memory and social relations around food without duplicating recipes.
Dress as social signalling
Card 10 owns detailed clothing; this domain studies when, why and by whom dress practices are used, changed, transmitted or reinterpreted.
Music, dance and social space
Card 8 owns music profiles; this domain records participation, occasion, social space and intergenerational meaning around performance.
Household architecture and everyday space
Record how homes, courtyards, neighbourhoods and shared spaces structure social practices; architectural heritage claims remain in Card 6.
Kinship, marriage networks and reciprocity
Study kinship terminology, visiting, marriage-related exchange and reciprocity with attention to locality, period and social variation.
Death, mourning and remembrance
Document mourning, memorial practice and remembrance carefully, respecting privacy, religious variation and restrictions on sensitive material.
Seasonal work and domestic rhythms
Record how seasons organize household labour, preparation, travel, gatherings and community obligations.
Material memory and family collections
Photographs, clothing, tools, letters and household objects may carry memory; provenance and permission must be recorded before publication.
Children's heritage and play environments
Document games, play spaces, songs and informal learning with child-safeguarding and consent procedures.
Disability, access and cultural participation
Ask who can participate, who is excluded by physical or social barriers, and how communities adapt practices for accessibility.
Heritage risk register
For each documented practice, record threats such as conflict, displacement, loss of transmission, environmental change, commercialization and misinformation.
Safeguarding action plans
Where communities request action, document objectives, responsible participants, timeline, resources, indicators and review results rather than promising preservation without implementation.
2. Intangible Heritage Atlas — documentation matrix
Each future entry should be stored with: ID, practice name, locality, region, community, language, period, social context, practitioners/knowledge holders, description, transmission route, evidence level, source, consent status, media rights, sensitivity level, last review and correction history.
| ID | Domain | Scope | Evidence | Status |
|---|---|---|---|---|
| IH-001 | Oral narratives | Family/village/community memory | A/B | Documented framework |
| IH-002 | Proverbs & riddles | Local speech communities | B/C | Field expansion |
| IH-003 | Life-cycle rites | Birth, marriage, mourning | B/C | Regional verification |
| IH-004 | Newroz practices | Seasonal/communal celebration | A/B | Context-specific |
| IH-005 | Hospitality | Household/community practice | B/C | Local documentation |
| IH-006 | Mutual aid | Neighbourhood/collective support | B/C | Field expansion |
| IH-007 | Agricultural knowledge | Seasonal land practices | B/C | Ecological mapping |
| IH-008 | Pastoral knowledge | Mobility, pasture, animals | B/C | Regional mapping |
| IH-009 | Water knowledge | Springs, irrigation, sharing | B/C | Local mapping |
| IH-010 | Mountain knowledge | Routes, place memory, ecology | B/C | Sensitive-location review |
| IH-011 | Games | Children/youth recreation | B/C | Age-sensitive research |
| IH-012 | Communal dance context | Social occasions and participation | A/B | Music details in Card 8 |
| IH-013 | Religious customary life | Lived practice, not doctrine | B/C | Community-specific |
| IH-014 | Sacred knowledge | Restricted/private material | C | Consent required |
| IH-015 | Women’s cultural knowledge | Gendered labour and memory | B/C | Intersectional review |
| IH-016 | Youth culture | Education, media, identity | B/C | Contemporary research |
| IH-017 | Elders/knowledge bearers | Transmission and authority | B/C | Oral-history protocol |
| IH-018 | Urban lifeways | City-based cultural practice | B/C | Comparative research |
| IH-019 | Rural lifeways | Village/agrarian contexts | B/C | Comparative research |
| IH-020 | Migration & diaspora | Transmission after migration | A/B | Context-specific |
| IH-021 | Informal learning | Family/apprentice/community learning | B/C | Institution mapping |
| IH-022 | Digital transmission | Social media/archive practice | B/C | Platform-sensitive |
| IH-023 | Cultural change | Continuity/adaptation | A/B | Longitudinal research |
| IH-024 | Tourism impacts | Safeguarding vs commodification | B/C | Impact assessment |
| IH-025 | Community attribution | Who identifies with a practice | B/C | Consent/attribution |
| IH-026 | Landscape memory | Place, route, environment | B/C | Sensitive data review |
| IH-027 | Conflictual heritage | Competing interpretations | B/C | Conflict-sensitive |
| IH-028 | Climate impacts | Environmental change and heritage | A/B | Scientific + local evidence |
| IH-029 | Accessibility | Participation barriers | B/C | Inclusive documentation |
| IH-030 | Transmission resilience | Safeguarding mechanisms | A/B | Community-led |
| IH-031 | Cultural archives | Photos, recordings, family archives | A/B | Rights review |
| IH-032 | Memory ethics | Consent, anonymity, withdrawal | A/B | Mandatory |
| IH-033 | Community governance | Decision-making about heritage | A/B | Participatory |
| IH-034 | Education programmes | Formal/non-formal transmission | A/B | Documented methods |
| IH-035 | Intergenerational comparison | Change across generations | B/C | Longitudinal |
| IH-037 | Foodways social context | Hospitality, sharing, seasonal meaning | B/C | Contextual fieldwork |
| IH-038 | Dress social context | Occasion, identity, transmission | B/C | Card 10 cross-reference |
| IH-039 | Performance social space | Dance, gathering, participation | A/B | Card 8 cross-reference |
| IH-040 | Everyday domestic space | Household and neighbourhood practice | B/C | Local mapping |
| IH-041 | Kinship & reciprocity | Marriage, visiting, exchange | B/C | Ethnographic review |
| IH-042 | Mourning & remembrance | Life-cycle and memory practices | B/C | Privacy-sensitive |
| IH-043 | Seasonal rhythms | Domestic and communal calendars | B/C | Local documentation |
| IH-044 | Family collections | Objects, photographs, letters | A/B | Rights/provenance review |
| IH-045 | Children's play heritage | Games and informal learning | B/C | Child-safeguarding |
| IH-046 | Accessibility | Barriers and adaptations | B/C | Inclusive review |
| IH-047 | Heritage risk register | Threats to continuity | A/B | Periodic review |
| IH-048 | Safeguarding action plans | Community-led interventions | A/B | Implementation evidence required |
| IH-036 | Future research | Gaps requiring fieldwork | D | Never present as verified fact |
3. Evidence & academic reliability protocol
A — VERIFIEDPrimary, peer-reviewed, institutional or directly traceable evidence supports the specific claim.
B — DOCUMENTEDReliable secondary, museum/archive or scholarly synthesis supports the claim but may not answer every local detail.
C — LOCAL / NEEDS FIELDWORKA local description or research lead exists, but stronger traceable evidence is required.
D — RESEARCH NEEDEDNo claim is presented as fact; the item is a future research target.
- Never turn a local practice into a universal Kurdish rule without evidence.
- Never use an image as proof of cultural attribution, identity or historical age.
- Separate historical evidence, community testimony and modern interpretation.
- When sources conflict, preserve the disagreement and explain scope, date and provenance.
- Use the most specific locality and time period supported by the evidence.
4. Ethics, consent, privacy & community rights
Documentation must follow a people-centred model. Community members and knowledge holders should have meaningful participation; sensitive material may require restricted access, anonymisation, delayed publication or non-public storage.
Free, prior & informed consent
Obtain consent before recording interviews, ceremonies, private family archives or restricted knowledge; explain intended use, publication, storage and withdrawal options.
Privacy
Do not publish personal addresses, private family details, identifying information or sensitive locations without an appropriate legal and ethical basis.
Attribution
Credit communities, practitioners, photographers, researchers and archives accurately. Do not invent institutional affiliation.
Withdrawal & correction
Provide a correction/withdrawal route where feasible, especially for living contributors and community archives.
Sacred/restricted material
Do not publish restricted ritual knowledge simply because it was obtained. Community rules may take priority over public curiosity.
Commercial use
Commercial reuse of community cultural material requires explicit rights review and must not imply endorsement or ownership that does not exist.
5. Regional atlas principle — four regions without forced uniformity
BakurDocument practices through specific provinces, towns and communities; avoid treating all northern communities as culturally identical.
BaşûrUse local institutional, scholarly and community sources; distinguish regional institutions from broader cultural claims.
RojhilatUse locality-specific sources and preserve dialect, religious and ecological variation.
RojavaUse especially careful source evaluation because documentation access, displacement and political context can affect evidence availability.
The four-region framework is an editorial structure used by KURDESTAN; it does not remove internal diversity or settle every political, historical or ethnographic boundary.
6. Documentation workflow — from field evidence to publication
- Define the research question and locality.
- Identify community/knowledge holders and relevant institutions.
- Obtain appropriate consent before recording or publishing.
- Collect primary evidence: interview, observation, archive, photograph, document or material record.
- Cross-check with scholarly and institutional sources.
- Assign evidence level A/B/C/D and record uncertainty.
- Write with precise place, period and community scope.
- Review rights, privacy, sensitivity and accessibility.
- Publish with source, review date and correction route.
- Re-review when new evidence changes the interpretation.
7. Digital archive & metadata standard
Every future audio, video, photograph, interview, transcript or scan should have a stable identifier and minimum metadata: creator/collector, contributor, date, place at appropriate precision, language, description, subject, source, rights/licence, consent status, sensitivity level, file integrity where relevant, and revision history.
8. Tourism, economy & safeguarding
Tourism, markets and cultural industries can create opportunities but can also simplify, commodify or displace living practices. Card 14 records these effects critically; detailed craft, food, clothing and music material remains in Cards 9, 11, 10 and 8.
9. Core academic and institutional references
UNESCO 2003 Convention — Intangible Cultural HeritageUNESCO Operational Directives — latest 2024 editionUNESCO Ethical Principles for Safeguarding ICHUNESCO Capacity-building — community inventorying & ethicsCouncil of Europe — Faro ConventionFaro Way — participatory heritage governanceOral History Association — Principles & Best PracticesEncyclopaedia IranicaCambridge — The Cambridge History of the Kurds
10. Editorial boundaries with the other cards
Card 5: comprehensive history. Card 6: historical/tourism/religious places. Card 7: notable people. Card 8: music and artists. Card 9: handicrafts. Card 10: clothing. Card 11: foodways. Card 12: language and linguistic atlas. Card 13: research methodology and sources. Card 15: society/community and social indicators. Card 14 is the bridge for living heritage, social practices, local knowledge, transmission, ritual context and everyday lifeways without duplicating those specialist dossiers.
١٢. ئەتڵەسی پێشکەوتووی کەلتوور — مۆدیوولە زانکۆییە قووڵەکان
ئەم فراوانکردنە کەلتووری زیندوو وەک سیستەمێکی گۆڕاو دەبینێت: کردار، مانا، دامەزراوە، ژینگە، بیرەوەری، گواستنەوە، دەسەڵات، ماف و گۆڕان. هەر مۆدیوولێک دەبێت ناوخۆیی و سەرچاوەدار بێت، نەک گشتی بۆ هەموو کۆمەڵگا کوردییەکان.
Heritage and power
Examine who defines a practice, whose voice is represented, and how institutions can privilege some narratives over others.
Gender, labour and unpaid care
Document cultural labour, care work, household production and public participation without reducing women or men to fixed roles.
Class and inequality
Record how wealth, occupation, education, land access and urbanisation shape participation in cultural life.
Minority communities within Kurdish regions
Document Armenians, Assyrians, Jews, Turkmen, Arabs and other communities where relevant, avoiding a single-identity landscape.
Intercommunity exchange
Study borrowing, bilingual practices, shared rituals, trade routes and cultural contact without turning shared heritage into exclusive ownership.
Material culture in everyday life
Connect household objects, tools, architecture and dress to use, memory and social context while leaving specialist object dossiers to other cards.
Built environment and social space
Study homes, courtyards, markets, neighbourhoods, village layouts and gathering spaces as contexts for social practice.
Soundscapes and acoustic memory
Document bells, calls, work sounds, ceremonial sound and remembered soundscapes without duplicating the music catalogue.
Smell, taste and sensory memory
Record sensory memory as an ethnographic theme, with consent and contextual description rather than unsupported claims of authenticity.
Ritual time and calendars
Compare religious, seasonal, agricultural and civic calendars and identify where communities use different time systems.
Cultural change and innovation
Document adaptation, invention, revival, hybrid forms and decline; change is not automatically cultural loss.
Digital preservation and born-digital heritage
Archive websites, social posts, recordings and digital communities with provenance, permissions, versioning and preservation planning.
Emergency and conflict resilience
Document displacement, interrupted rituals, damaged archives and community-led continuity measures without exposing vulnerable people or locations.
Climate and environmental change
Track how drought, heat, water stress, migration and ecological change affect knowledge, seasonal cycles and cultural spaces.
Cultural tourism and visitor impact
Measure visitor pressure, staging, commodification, community benefit and environmental impact rather than treating tourism as automatically positive.
Safeguarding indicators and evaluation
Track viability through practitioners, transmission, participation, access, documentation quality and community-defined priorities; indicators must be locally meaningful.
11. Kurdish Dance Atlas — Govend / Hełperke / Dîlan and regional dance traditions
Academic scope: Kurdish dance is not one standardized choreography. The evidence describes a family of locally named and locally performed communal dances whose forms, rhythms, leadership, gender arrangements, occasions and meanings vary by locality and period. Terms such as govend, hełperke, dîlan, şayî and halay overlap in some contexts but should not automatically be treated as exact synonyms everywhere. Recent ethnomusicological research in Urfa and north-eastern Iran demonstrates that dance must be studied through fieldwork, musical structure, social setting, memory and local testimony.
Govend as a family of practices
Document govend as a family of communal dance forms rather than a single fixed choreography. Record locality, name, rhythm, formation, occasion and performers.
Hełperke / Halparke terminology
In Sorani contexts hełperke is widely used for dance, while local terminology can differ. The atlas records the community's own term before applying a comparative label.
Dîlan, şayî and local vocabulary
Dance-related vocabulary can overlap with weddings, celebrations or festive gatherings. Each lexical meaning must be checked against locality and language.
Circle, semicircle and line formations
Record the spatial formation, hand or finger linking, leader position, direction of movement and changes during the performance.
Sergovend / Serçopî leadership
Where a named dance leader exists, record the local term, role, authority, improvisation and relationship with musicians and dancers.
Handkerchief and gesture vocabulary
Handkerchiefs, finger linking, arm movement, shoulder movement, footwork and leader gestures may organize the group. Their meaning must be documented locally rather than assumed.
Rhythm and musical structure
Document meter, tempo changes, rhythmic cycles and the relationship between dance steps and percussion/melodic accompaniment. A 2024 doctoral study of Urfa identifies distinctive zurna and davul interaction in halay/govend practice.
Davul, zurna and other accompaniment
Instrument combinations vary. Do not imply that every Kurdish dance is accompanied by one fixed instrumental pair; record the actual local performance.
Wedding dance
Weddings are a major social context for communal dance. Record sequence, participants, social roles, repertoire, venue and changes between rural and urban weddings.
Newroz and seasonal celebration
Dance can be part of Newroz gatherings and other seasonal celebrations. Distinguish documented local practice from broad symbolic interpretations.
Men, women and mixed participation
Gender arrangements differ by community, setting, generation and period. Research must record who can lead, join, leave, perform solo figures or occupy public space rather than assuming one model.
Gender, power and access to initiative
Recent ethnomusicological work in Urfa shows that choreographic language can reflect gendered access to initiative and public life. This belongs in the atlas as social analysis, not as a universal rule.
Children, youth and learning
Document how young dancers learn by observation, imitation, family participation, schools, cultural centres, weddings and digital videos.
Improvisation and virtuosity
Some performances allow leaders or individual dancers greater improvisation. Record the balance between collective synchronization and individual display.
Regional variation across Kurdistan
Compare specific local traditions across Bakur, Başûr, Rojhilat and Rojava only where sources identify the locality. The four-region framework is not evidence that all dances within a region are identical.
Khorasan Kurdish dance
Iranica documents communal dancing among Kurdish communities of Khorasan and provides visual and historical material. Khorasan should be represented as a distinct historical and regional case rather than folded into a generic Rojhilat template.
Dance and memory of migration
A 2024 study of Kurdish dances in north-eastern Iran examines form and symbolic meaning in relation to migration histories. The interpretation is source-specific and should not be generalized without comparative evidence.
Dance in diaspora
In diaspora settings, govend can function both as participatory social practice and as a taught folkloric performance. The two contexts should be documented separately.
Stage folklore versus living practice
Festival or stage choreography may standardize, shorten or rearrange local dances. The atlas distinguishes staged representation from community practice.
Dance and political/public gatherings
Communal dance can appear in public cultural events and demonstrations. Document the event and historical context without automatically converting every performance into a political statement.
Costume and dance
Traditional clothing can interact with movement, display and regional identity. Detailed clothing history remains in Card 10; Card 14 records its social function during performance.
Space, architecture and dance
Village squares, wedding halls, courtyards, streets, fields and public stages shape formations and participation. Record the performance environment.
Transmission and apprenticeship
Record who teaches whom, how many generations are involved, whether learning is formal or informal, and whether digital media have altered transmission.
Documentation and notation
Future field records should combine video, still images, local terminology, tempo, formation diagrams, performer testimony and metadata. A video alone is insufficient for a university-grade record.
Key dance research references
- Sara Islán Fernández, 2024 doctoral research, University of Valladolid — halay/govend in Urfa
- Moghanipour et al., 2024, Folklore — Kurdish dances in north-eastern Iran
- Encyclopaedia Iranica — Kurdish communities of Khorasan, including communal dance documentation
- International Council for Traditions of Music and Dance, 2024 symposium — govend, performance and commemorative power
- Encyclopaedia Iranica — dance scholarship and historical context
Visual mini-atlas — Kurdish communal dance
13. Structured atlas record standard — IH-001 to IH-088
Every cultural-atlas record should be treated as a research object, not a decorative card. The minimum record is: ID → element/practice → community → locality → country/administrative context → period → domain → description → function/meaning → transmission → variation → evidence level → source → media rights → consent/sensitivity → last reviewed → correction history.
| Field | University standard | Do not do |
|---|---|---|
| Community | Name the specific community when the evidence permits. | Do not write “all Kurds” from one locality. |
| Locality | Village/town/city/region at the precision that is safe and supported. | Do not expose sensitive sacred or vulnerable locations. |
| Period | Use a date, generation, historical period or “contemporary” when justified. | Do not assign an ancient origin from a modern resemblance. |
| Evidence | A/B/C/D with a traceable reason. | Do not upgrade C or D to fact for presentation. |
| Meaning | Separate community explanation from researcher interpretation. | Do not invent symbolic meanings. |
| Transmission | Record who teaches, where, to whom and through which institution or practice. | Do not assume intergenerational continuity. |
| Rights | Record copyright/licence and contributor permissions separately. | Do not treat “found online” as permission. |
| Review | Record review date, reviewer role and correction history. | Do not leave time-sensitive records undated. |
14. Photography, video and visual ethnography protocol
- Every image receives a caption identifying what is visible, where/when it was made when known, and what the image can—and cannot—support.
- Photographer/creator, source page, licence, download/source date and any community permission are stored separately.
- Portraits of identifiable living people require an appropriate consent basis; children require heightened safeguarding.
- Rituals may have customary restrictions even when a camera is technically allowed.
- Images must not be cropped or captioned in a way that changes the cultural meaning or implies unsupported ownership.
- Use representative visual diversity: women/men, urban/rural, generations and different regions where documented.
- When no rights-cleared image exists, use a neutral placeholder rather than an unlicensed image.
15. Visual atlas register — current documentary set
| Visual | Context | Source | Licence / rights status | Academic use |
|---|---|---|---|---|
| Newroz communal dance | Diyarbakir/Amed, 2022 | Wikimedia Commons file page | CC BY-SA 4.0 listed on source page | Communal celebration and performance context |
| Pir Shalyar ceremony | Hawraman / Oraman Takht, 2025 | Wikimedia Commons file page | Verify current file licence before production reuse | Ritual and seasonal community practice |
| Hawraman village landscape | Hawraman, 2015 | Wikimedia Commons file page | CC BY-SA 4.0 listed on source page | Landscape and lifeways context |
| Women’s Newroz dance | Sisar village, Iran, 2025 | Wikimedia Commons file page | CC BY-SA 4.0 listed on source page | Gender, participation and collective performance |
| Newroz / fire | Sanandaj area, 2022 | Wikimedia Commons file page | Verify current file licence before production reuse | Seasonal celebration context |
| Museum material culture | Sulaymaniyah, Iraq | Wikimedia Commons file page | Verify current file licence before production reuse | Museum and material-culture interpretation |
The gallery is documentary, not proof of universal cultural ownership. Licence verification is repeated at production time.
16. Safeguarding dashboard — proposed measurable indicators
Transmission
Number and diversity of active knowledge holders, apprenticeships, informal teaching settings and documented intergenerational pathways.
Participation
Community-defined participation measures rather than website traffic alone.
Viability
Frequency, continuity, adaptation and community assessment of whether a practice remains meaningful.
Documentation
Coverage of sources, metadata completeness, rights status and preservation copies.
Risk
Environmental, demographic, conflict, displacement, commercialisation and access risks with review dates.
Benefit
Whether safeguarding activities return value, visibility or capacity to participating communities.
17. Current academic update — 2024–2026 framework
UNESCO's latest published Operational Directives are the 2024 edition, amended by the tenth General Assembly. The current framework emphasizes community involvement, inventories, safeguarding, education, documentation and respect for customary access. UNESCO also stresses that awareness-raising should avoid decontextualization, discrimination, misappropriation, over-commercialisation and unsustainable tourism. These principles are now explicitly reflected in Card 14's editorial rules.
18. Research gaps — explicitly visible, never hidden
- Regional evidence is uneven; stronger documentation in one region must not be presented as proof for another.
- Many everyday practices still require field interviews and community archives.
- Rojava/Syria and displaced communities require careful source triangulation because access and documentation conditions vary.
- Digital-born cultural material requires systematic archiving and rights review.
- Future records should prioritize community-defined research questions rather than only externally selected “traditional” topics.
11. Audit status — V5.18
- 64 general thematic domains plus 24 dedicated Kurdish-dance domains (D01–D24) added; structured atlas remains IH-001–IH-064.
- Five-language headings and core descriptions included.
- A–D evidence system defined.
- Consent, privacy, sacred/restricted knowledge, rights and correction rules included.
- Regional diversity and source-gap handling included.
- Digital archive metadata standard included.
- No unsupported claim that one practice is shared by all Kurdish communities.
- Detailed specialist content remains in its designated cards.
- Last editorial review: 2026-09-15. ## Dance-focused audit update — V5.19 The dance module was expanded into a dedicated 24-domain research section covering terminology, formations, leadership, rhythm, instruments, weddings, Newroz, gender, youth, improvisation, regional variation, Khorasan, migration memory, diaspora, staged folklore, public gatherings, costume, space, transmission and documentation. Claims are scoped to the cited locality/source; no single choreography or term is presented as universal. ### New primary/academic references checked - Islán Fernández (2024), University of Valladolid doctoral research on halay/govend in Urfa. - Moghanipour et al. (2024), Folklore, Kurdish dances in north-eastern Iran. - Encyclopaedia Iranica, Kurdish communities of Khorasan. - ICTMD 2024 symposium material on govend and commemorative/performative power. ### Audit conclusion Dance is now treated as a major specialist sub-atlas inside Card 14, while detailed musician biographies remain in Card 8 and detailed clothing analysis remains in Card 10. Visuals illustrate documented contexts and are not used as proof of universal or exclusive cultural ownership.
Integration status: ready for the next full-site production merge; not uploaded to GitHub.
ئەتڵەسی ئەکادیمیی فراوانی زمان — V5.27
ئەم ئەتڵەسە جۆراوجۆریی زمانی کوردی بە سنووری سیاسی یان ناوێکی تاک کورت ناکاتەوە. پۆلێنکردنی زمانەوانی، ناوی ناوخۆیی، ناسنامەی کۆمەڵایەتی، بوارى بەکارهێنان، سیستەمی نووسین و ئاستی بەڵگە لە یەک جیا دەکرێنەوە. ژمارەی قسەکەران تەنها کاتێک وەک داتا پیشان دەدرێت کە سەرچاوە، بەروار و میتۆدی ڕوون هەبێت.
پۆلێنکردنی زمانەوانی
پۆلێنکردنی زانستی و سەرچاوەکەی تۆمار بکە؛ پۆلێنکردنی جیاواز بە جیاوازی دەمێنێتەوە.
کرمانجی / کوردیی باکووری
شێوە ناوخۆییەکان، دەنگ، ڕێزمان، وشەسازی، ئەدەبیات و نووسین بە ناوچە تۆمار بکە، بەبێ یەکسانکردنی هەموو گروپەکە.
سۆرانی / کوردیی ناوەندی
شێوە ناوخۆییەکان وەک موکری و بەکارهێنانی هەولێر/سلێمانی و جیاوازییە ناوخۆییەکان تۆمار بکە.
کوردیی باشووری
کرماشانی، کەڵهوری، فەیلی و شێوە پەیوەندیدارەکان بە سنووری ڕوون تۆمار بکە؛ لەکی کەیسێکی هەستیارە لە پۆلێنکردندا.
گۆرانی / هەورامی
گۆرانی/هەورامی وەک گروپێکی نزیکی ئێرانیی باکوور-ڕۆژئاوا پیشان بدە کە زۆرجار بە جیاوازی لە سێ گروپی سەرەکیی کوردی پۆلێن دەکرێت.
زازاکی
زازاکی لە زۆر پۆلێنکردندا وەک زمانێکی جیاوازی ئێرانیی باکوور-ڕۆژئاوا تۆمار بکە و ناوی کۆمەڵگا لە ناسنامە جیا بکەوە.
لەکی و کەیسە سنوورییەکان
پۆلێنکردنە جیاوازەکان و بەڵگەی هەر یەکەیان تۆمار بکە، نەک یەک ناو بە زۆر بسەپێنە.
پەیوەندیی زمانەکان
پەیوەندی لەگەڵ فارسی، عەرەبی، تورکی، ئەرمەنی، سریانی و شێوەزارە ئێرانییە دراوسێکان بە ئاستی ناوچە تۆمار بکە.
دووانەیی و گۆڕینی زمان
کێ کام زمان بەکاردێنێت، لەگەڵ کێ، لە چ شوێنێک و چۆن گۆڕینی زمان بە پێی نەوە و بوار دەگۆڕێت تۆمار بکە.
نووسین و ڕێنووس
سیستەمی نووسین، ستانداردی ڕێنووس، تایپۆگرافی و بەکارهێنانی ڕاستەقینە جیا بکەوە.
هەوار / کوردیی لاتینی
ستانداردی لاتینی کرمانجی و گەشەی مێژوویی، پیتە تایبەتەکان و جیاوازیی ڕێنووس تۆمار بکە.
نووسینی سۆرانی
ئەلفوبێی بنەمای عەرەبی، لیستی پیتەکان، نیشاندانی بزوێنەکان و جیاوازیی ستانداردەکان تۆمار بکە.
ئەدەبیاتی کوردی
زمانی ئەدەبی، سەردەم، جۆر، نووسەر، دەستنووس/چاپ و شێوەزار جیا بکەوە.
زمان و ئەدەبیاتی زارەکی
گێڕەرەوە، شوێن، بەروار، جۆر، بارودۆخی پێشاندان، نووسینەوە و ڕەزامەندی تۆمار بکە.
نەخشەی شێوەزارەکان
هەر نەخشەیەک پێویستی بە بەروار، پێوانە، سەرچاوە و ناڕوونی هەیە. سنووری زمانی سنووری سیاسی نییە.
ناوی شوێنەکان
ناوی ناوخۆیی، ناوی دەرەکی، شێوەی مێژوویی، شێوەی فەرمیی ئێستا، خوێندنەوە و سەرچاوە جیا تۆمار بکە.
گۆڕان لە نێوان نەوەکان
وشە، دەنگ، ڕێزمان و نووسین لە نێوان نەوەکان بەراورد بکە، بەبێ ئەوەی گۆڕان بە ونبوون بزانیت.
پەروەردە و گواستنەوەی زمان
ماڵ، قوتابخانە، میدیا، شوێنی ئایینی، کۆمەڵگا و بوارە دیجیتاڵەکانی گواستنەوە تۆمار بکە.
سیاسەت و مافی زمانی
بارودۆخی یاسایی، سیاسەتی پەروەردە، دەستگەیشتن بە میدیا و بەکارهێنانی ڕاستەقینە جیا بکەوە.
زمان لە دیاسپۆرا
پاراستن، گۆڕان، تێکەڵبوونی زمان، خوێندنەوە و شێوە نوێی دیجیتاڵ لە دیاسپۆرا تۆمار بکە.
کوردیی دیجیتاڵ
کیبۆرد، Unicode، گەڕان، کۆرپۆس، OCR، ئامرازە دەنگییەکان و ڕێوشوێنی سۆشیال میدیا بە پێی شێوەزار تۆمار بکە.
فەرهەنگ و کۆرپۆسەکان
ناوی کۆرپۆس، شێوەزار، قەبارە، ماوەی بەروار، تێبینی، مۆڵەت و سنوورداری تۆمار بکە؛ ژمارەی وشە بە ژمارەی قسەکەر مەکە.
دەنگناسی و دەنگدانی
تۆمارە دەنگی و نووسینەوە لەگەڵ قسەکەر، شوێن، بەروار و میتۆد بەکاربهێنە؛ یەک قسەکەر بە هەموو ناوچەکە مەگۆڕە.
ڕێزمان و شێوەسازی
کات، ڕووداو، هاوتایی، ئێزافە، حاڵەت و پاشبەندەکان بە پێی شێوەزار و سەرچاوە تۆمار بکە.
وشەسازی و وەرگرتن
وشە وەرگیراوەکان بە زمان و سەردەمی سەرچاوەیان دیاری بکە کاتێک بەڵگە هەیە؛ هاوبەشی وشە بەڵگەی خاوەنداری نییە.
جۆگرافیای زمان
تۆمارە زمانییەکان بە ID ـی شار، گوند یان شوێنی بەڵگەدار ببەستە، نەک تەنها بە ناوی ناوچەی گشتی.
ژیانی زمانی و گۆڕینی زمان
نیشاندەرە بەرواردارەکانی گواستنەوە، بوارەکانی بەکارهێنان، خوێندنەوە و هەڵوێستی کۆمەڵگا بەکاربهێنە.
ئەخلاقی بەڵگەکردن
ڕەزامەندی، ناساندن، تایبەتمەندی، مافی پاشگەزبوونەوە و سنووردارییەکان تۆمار بکە.
کوالیتی سەرچاوە و دووبارەکردنەوە
هەر بانگەشەیەکی ئەتڵەس سەرچاوە، بەروار، شوێن، ئاستی بەڵگە و دۆخی پشکنین هەبێت؛ چاککردنەوەکان دیار بمێنن.
کەلێنی توێژینەوە
تۆمارنەکراوی دەنگ، گوندە کەم‌بەڵگەکان، کۆمەڵگای دیاسپۆرا و دەستنووسە مێژووییەکان وەک کەلێنی توێژینەوە دەهێڵرێنەوە.
تۆماری سەرچاوەکانی زمانەوانی — سەرچاوە سەرەکییەکان
Encyclopaedia Iranica · Iranian languages & documentation
Encyclopaedia Iranica · Kermanshah languages & dialects
Encyclopaedia Iranica · Gurani
Encyclopaedia Iranica · Dialectology
Encyclopaedia Iranica · Kurdish language history
Encyclopaedia Iranica · reference portal
Universal Dependencies · corpora & treebanks
یاسای دەستکاریکردن: نەخشەی زمانی نەخشەی سیاسی نییە؛ ناسنامەی کۆمەڵایەتی بە تەنها بەڵگەی پۆلێنکردنی زمانی نییە؛ ژمارەی قسەکەران پێویستی بە سەرچاوەی بەرواردار هەیە؛ و ناوەکانی وەک کوردی، زازاکی و گۆرانی لە هەموو کۆمەڵگاکاندا مانای کۆمەڵایەتی یەکسانیان نییە.
دۆخی پشکنینی کارتی ١٢
- 30 linguistic research domains added (L01–L30).
- Three major Kurdish groupings are separated from Zaza–Gorani where scholarly classifications commonly do so.
- Borderline cases such as Laki are explicitly marked as classification-sensitive.
- Five-site-language interface remains: Kurdish, English, Persian, Turkish and Arabic.
- 96-city atlas linkage is defined as locality-level language geography, not proof of exclusive language ownership.
- Speaker counts, vitality and endangered-language claims require dated traceable sources.
- Language, identity, ethnicity and political geography are not treated as interchangeable categories.
- Last editorial review: 2026-09-15.
کۆمەڵگا و کۆمەڵی کوردی
ئەم کارتە تەرکیزی لەسەر کۆمەڵگا، ژیانی کۆمەڵایەتی، پەروەردە، بیرەوەریی زارەکی و بەشداریی کەلتوورییە؛ جێگەی کارتی مێژووی گشتی یان کارتی KURD ناگرێتەوە.
کەناڵەکانی تێلەگرامى KURDESTAN
بۆ هەر زمانی ماڵپەڕەکە کەناڵێکی تایبەت دانراوە؛ زمانەکەت هەڵبژێرە بۆ چوونە ڕاستەوخۆ بۆ کەناڵی فەرمی.
دۆسیەی ئەکادیمی فراوان: کۆمەڵی کورد و ژیانی کۆمەڵایەتی
ئەم دۆسیەیە کۆمەڵی کورد وەک یەکەیەکی یەکجۆر ناناسێنێت؛ جیاوازیی ئەزموونەکان بە پێی ناوچە، زمان، ئایین، شار و گوند، نەوە، کۆچ، چین و پیشە دەخوێنێتەوە. هەر بانگەشەیەکی بەڵگەپێکراو دەبێت شوێن، کات و جۆری بەڵگە دیاری بکات و ئەزموونی ناوچەیەکی تاک بە یاسای گشتی نەکات.
١. سنوور و جیاوازیی ناوخۆ
کۆمەڵگا پێکهاتووە لە کۆمەڵە شارستانی، گوندی، پیشەیی، پەروەردەیی، ئایینی و زمانی جیاواز. دەبێت جیاوازیی ناوخۆ پیشان بدرێت و ئەزموونی یەکگرتوو بۆ هەمووان دانەنرێت.
٢. خێزان و خزمایەتی
خێزان، پەیوەندیی نێوان نەوەکان، هاوسەرگیری، خزمایەتی، چاودێریی منداڵ و بەساڵاچووان دەبێت وەک دامەزراوەیەکی کۆمەڵایەتیی گۆڕاو بخوێنرێت و نەریتە مێژووییەکان لە کردارە هاوچەرخەکان جیا بکرێنەوە.
٣. ژیانی شار و گوند
شێوازی نیشتەجێبوون، کار، پەروەردە، خزمەتگوزاری و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان لە شار و گونددا دەبێت بەراورد بکرێن و کاریگەریی شارستانیبوون و کۆچی گوند بۆ شار تۆمار بکرێت.
٤. ئابووری، ژیان و کار
کشتوکاڵ، ئاژەڵداری، پیشەسازی، بازرگانی، پیشەسازیی نوێ، خزمەتگوزاری و پیشە نوێکان دەگرێتەوە و گۆڕانی ژیان لە ئابووریی ناوخۆ بۆ شار و بازاڕ و تۆڕە ناوچەییەکان تۆمار دەکات.
٥. پەروەردە، قوتابخانە و زانکۆ
فێربوونی خێزانی و کۆمەڵایەتی، قوتابخانە، زانکۆ، فێرکردنی زمان، سواد و فێربوونی پیشەیی دەبێت لەگەڵ داتای خوێندنگە و بەڵگە جیا بکرێتەوە لە ڕوایەتی کەسی.
٦. زمان و گواستنەوەی زانیاری لەنێوان نەوەکان
زمان ڕێگای گواستنەوەی بیرەوەری و پەروەردە و پەیوەندیی خێزانی و ئەدەبیاتە. دەبێت بەکارهێنانی زمان لە ماڵ و قوتابخانە و کار تۆمار بکرێت و گۆڕانی نەوەکان بەبێ سڕینەوەی فرەزمانی بخوێنرێت.
٧. ژنان و ژیانی کۆمەڵایەتی
ڕۆڵی ژنان لە خێزان، پەروەردە، کار، کەلتوور، ئابووری و کۆمەڵگەی مەدەنی دەبێت بە پێی جیاوازیی چین و تەمەن و ناوچە و ئایین و شار و گوند بخوێنرێتەوە.
٨. گەنجان و نەوە نوێکان
ئەم بەشە سەرنج دەداتە پەروەردە، کار، کۆچ، تەکنەلۆجیا، میدیا، کەلتوور و بەشداریی کۆمەڵایەتی؛ گەنجان نابێت وەک گروپێکی یەکجۆر ببینرێن.
٩. منداڵی، بەساڵاچوون و قۆناغەکانی ژیان
کۆمەڵگا لە هەموو قۆناغەکانی ژیاندا دەخوێنرێتەوە؛ لە منداڵی و گەنجی تا کار، خێزان و بەساڵاچوون. تایبەتمەندیی منداڵان دەبێت بپارێزرێت.
١٠. کۆچ، ئاوارەبوون و دیاسپۆرا
دەبێت جیاوازی لە نێوان کۆچی هەڵبژاردە، ئابووری، پەنابەری و ئاوارەبوونی زۆرەملێ بکرێت و شوێنی نیشتەجێبوون، زمان، پەروەردە، کار و پەیوەندیی نەوەکان بە کۆمەڵگای سەرچاوە تۆمار بکرێت.
١١. میدیا و پەیوەندیی دیجیتاڵ
ڕۆژنامە، ڕادیۆ، تەلەفزیۆن، سینەما و پلاتفۆرمە دیجیتاڵەکان دەبنە ڕێگای دروستکردنی بیرەوەری و بڵاوکردنەوەی زمان و کەلتوور؛ سەرچاوە و مافی بڵاوکردنەوە دەبێت پشکنرێت.
١٢. دامەزراوە، ئەنجوومەن و بەشداریی مەدەنی
ئەنجوومەنە کەلتووری و پەروەردەیی و وەرزشی و خێرخوازییەکان و ناوەندە توێژینەوەیی و هەوڵە ناوخۆییەکان دەبێت تۆمار بکرێن؛ بەڵام بوونی دامەزراوە بە قەبارەی بەشداری یەکسان نییە.
١٣. ئایین و جیاوازیی کۆمەڵایەتی
جیاوازیی ئایینی وەک بەشێکی کۆمەڵایەتی و مێژوویی پیشان دەدرێت و دەربڕینی زانستی لە بانگەشە و پێشخستنی ئایینێک جیا دەکرێتەوە. وردەکاریی ڕێوڕەسمەکان لە بەشی تایبەتی میراث و ئایینە.
١٤. کەلتوور، هونەر و ژیانی ڕۆژانە
ژیانی ڕۆژانە عادات و نەریتە ماڵییەکان، میوانداری، بۆنە، کاری کۆمەڵ، هونەر و چیرۆکگێڕان دەگرێتەوە و وردەکارییەکان بۆ کارتە تایبەتەکان دەگوازرێنەوە.
١٥. مێژووی زارەکی و بیرەوەریی کۆمەڵ
چاوپێکەوتن و ڕوایەتی کەسی سەرچاوەی گرنگن، بەڵام بە خۆکار جێگەی بەڵگەنامە ناگرنەوە. بە ڕەزامەندی، ناسنامەی سەرچاوە و چوارچێوە و بەروار و شوێن تۆمار بکرێت و شایەتیی کەسی لە بانگەشەی مێژوویی جیا بکرێتەوە.
١٦. ئەرشیفی خێزانی و کۆمەڵایەتی
وێنە و نامە و بەڵگەنامە و تۆمارە ماڵییەکان دەتوانن سەرچاوەی سەرەتایی بن. دەبێت ئەسڵ، داتای وەسف، خاوەنداری و مافی بەکارهێنان بپارێزرێت و مادەی تایبەتی بێ مۆڵەت بڵاو نەکرێتەوە.
١٧. توێژینەوەی بەشداریی کۆمەڵگا
کاتێک گونجاوە، خاوەن زانیاری و کۆمەڵگای ناوخۆ دەبێت لە دیاریکردنی بابەت و لێکدانەوە و پشکنینی ئەنجام بەشدار بن، بەبێ ئەوەی بەشداری ببێتە مافی گۆڕینی بەڵگە.
١٨. ئەخلاقی توێژینەوە و تایبەتمەندی
ئەخلاقی توێژینەوە ڕەزامەندیی ئاگادار، مافی پاشگەزبوونەوە، پاراستنی داتای هەستیار و ئاگاداری لە تۆمارکردنی منداڵان و مادەی تایبەت و ئایینی دەگرێتەوە. ئاستی بڵاوکردنەوە دەبێت لەگەڵ مەترسی بگونجێت.
١٩. گۆڕانی کۆمەڵایەتیی هاوچەرخ
گۆڕان دەتوانرێت بە پێوەرەکانی پەروەردە، شارستانیبوون، کۆچ، کار، بەکارهێنانی زمان، میدیا، تەکنەلۆجیا و شێوازی خێزان پێوانە بکرێت؛ نابێت بێ پێوەر بە پێشکەوتن یان دواوەچوون ناوببرێت.
٢٠. ڕێبازی بەڵگەکردن و ئاستی بەڵگە
بەڵگە باشترە بکرێتە ئاستی سەرەتایی، زانستیی داوری‌کراو، دامەزراوەی فەرمی/نێودەوڵەتی، ڕۆژنامەوانیی باوەڕپێکراو و شایەتیی کۆمەڵگا. کاتێک سەرچاوەکان ناکۆکن، ناکۆکییەکە دەبێت پیشان بدرێت.
٢١. نیشاندەرەکانی داتا و بەراورد
لە بەکارهێنانی ئاماردا ساڵ، یەکەی جوگرافی، پێناسەی دانیشتووان، شێوازی کۆکردنەوە و سەرچاوە دەبێت دیاری بکرێت. داتای شار نابێت بە داتای پارێزگا یان ناوچە بگۆڕدرێت بێ ڕوونکردنەوە.
٢٢. ستانداردی داتای کۆمەڵایەتیی KURDESTAN
هەر تۆمارێکی کۆمەڵایەتی لە پرۆژەکەدا، تا ئەوەی دەکرێت، دەبێت ناونیشان، شوێن، ماوە، جۆری سەرچاوە، نووسەر/دامەزراوە، ئاستی بەڵگە، دوا بەرواری پشکنین و دۆخی مافی وێنە/تۆمار هەبێت. ئەگەر بەڵگە کەم بێت، دەبێت بە «پێویستی پشکنین» نیشان بکرێت و وردەکاری دروست نەکرێت.
سەرچاوە ئەکادیمی و ڕێبازییە سەرەکییەکان
- Cambridge University Press — The Cambridge History of the Kurds
- Cambridge — Kurdish Diaspora
- Encyclopaedia Iranica — Studies of Modern Kurdish History
- Encyclopaedia Iranica — Kurdish Language
- UNESCO ICH — Involvement of Communities
- UNESCO ICH — Operational Directives
- Oral History Association — Principles & Best Practices
- Oral History Association — Statement on Ethics
یاسای کوالیتی
سایت بۆشایی بەڵگەکان بە گومان پڕ ناکاتەوە. هەر ژمارەیەکی کۆمەڵایەتی یان دانیشتووان دەبێت ساڵ و یەکەی جوگرافی و سەرچاوەی هەبێت؛ شایەتیی زارەکی وەک شایەتی نیشان دەدرێت و هەر وێنەیەک دەبێت سەرچاوە و مافی بەکارهێنانی ڕوونی هەبێت.
ئایین، ئیسلام، ڕەمەزان و ڕێوڕەسمەکانی کوردستان
ئەم کارتە ئەتڵەسێکی زانستییە بۆ تۆمارکردنی ئایین، مەزهەب، تەریقەت، ڕێوڕەسم و بیرەوەرییە دینییەکان لە کۆمەڵگە کوردنشینە جیاوازەکان. ئایین و ناسنامەی نەتەوەیی یەک شت نین، و هیچ بانگەشەیەک بۆ یەک ئایینی سەرەتاییی هەموو کوردان ناکرێت بەبێ بەڵگەی بەهێز.
سنووری زانستیهەر تۆمارێک دەبێت شوێن، کات، کۆمەڵگە و سەرچاوەی دیاری هەبێت. ڕێوڕەسمی نهێنی یان تایبەت بەبێ ڕەزامەندی بڵاوناکرێتەوە.
١. ئیسلام و جۆراوجۆری مەزهەبی
لە زۆر کۆمەڵگە کوردنشینەکاندا ئیسلام گرنگە، بەڵام شێوەی مەزهەبی ناوچەکان جیاوازە. سوننیی شافعی، سوننیی حەنەفی و کۆمەڵگە شیعەکان هەموویان بە پێی شوێن و مێژوو پێویستیان بە تۆمارکردنی سەرچاوەی خۆیان هەیە.
٢. تەریقەت و تصوف
قادری، نەقشبەندی و ڕێکخراوە صوفییەکانی دیکە لە مێژووی کۆمەڵایەتیی ناوچە کوردنشینەکاندا شوێنیان هەبووە. تەریقەت مەزهەبێکی جیاواز نییە؛ ڕێچکەیەکی ڕۆحانییە و پەیوەندییەکانی دەبێت بە ناوچە و سەردەم دیاری بکرێت.
٣. ڕەمەزان و ڕۆژوو
ڕەمەزان مانگێکی پیرۆزی ساڵی کۆچییە و ڕۆژوو لە ئیسلامدا عبادەتێکی سەرەکییە. سەحەر، ئیمساک، ئیفتار، تراویح/قیام و ڕێوڕەسمە کۆمەڵایەتییەکان بە پێی مەزهەب، شوێن و خێزان جیاوازییان هەیە.
٤. مولودی‌خوانی / مەولود
مولودی‌خوانی نە دینێکی سەربەخۆیە و نە مەزهەبێک؛ ڕێوڕەسمێکی دینی و ئەدەبییە کە لە کۆمەڵگە موسڵمانەکاندا بە دەقی جیاواز، سەلاوات، دوعا و کۆبوونەوە جێبەجێ دەکرێت. هەڵوێستی فقهی دەربارەی شێوەکانی جێبەجێکردنی یەکسان نییە.
٥. مزگەوت و شوێنە دینییەکان
مزگەوت، جامع، مەدرەسە و زیارەتگە لە ژیانی کۆمەڵایەتیی کۆمەڵگە جیاوازەکاندا کارکردی جیاواز هەبووە. هەر شوێنێک دەبێت بە ناوی فەرمی، شوێن، مێژوو و سەرچاوەی دامەزراوەیی ناسێنرێت.
٦. جۆراوجۆری ئایینیی دەرەوەی ئیسلام
لە ناوچە کوردنشینەکاندا یەزیدی، مەسیحی، یەهودی، یارسان/ئەهلی حەق و کۆمەڵە ئایینییەکانی دیکە بە شێوەی مێژوویی هەبوون. ناساندنی هەر کۆمەڵگەیەک دەبێت بە ناوی خۆی و بە سەرچاوەی تایبەتی بکرێت، نە بە تێکەڵکردنی هەموویان.
٧. یەزیدی و سنووری لێکدانەوە
یەزیدییەتی ئایینێکی تایبەتە و نابێت بە سادەیی بە زەردەشتییەت یان ئایینی کۆنی دیکە یەکسان بکرێت. ڕوونکردنەوەی مێژووی یەزیدییەت پێویستی بە سەرچاوەی ئایینی، مێژوویی و کۆمەڵایەتی هەیە.
٨. جام و ڕێوڕەسمە تایبەتەکان
جام ناوی ڕێوڕەسمێکی دیاریکراوە لە هەندێک چوارچێوەی ئایینی و کۆمەڵایەتی و نابێت بە خۆکار بە ڕێوڕەسمی یەزیدی یان هەموو کۆمەڵگەکان پەیوەندیدار بکرێت. تێبینیی مەیدانی و ڕەزامەندیی بەشداربووان گرنگە.
٩. نوێژی هەینی، عید و کۆبوونەوە کۆمەڵایەتییەکان
نوێژی هەینی و نوێژی عید لە زۆر کۆمەڵگە موسڵمانەکاندا هەڵسوکەوتی کۆمەڵایەتی و دینی دروست دەکەن. شێوەی جێبەجێکردن، کات و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان بە پێی مەزهەب و ناوچە جیاوازە.
١٠. ڕێکخستنی زانیاری و سەرچاوە
هەر بانگەشەیەکی ئایینی دەبێت سەرچاوەی دیاریکراوی هەبێت: کتێبی زانستی، سەرچاوەی دامەزراوەیی، تۆماری ئەرشیفی یان کاری مەیدانیی ڕەزامەندکراو. جیاوازیی نێوان بەڵگە، بیرەوەری، ڕوونکردنەوە و باوەڕی ناوخۆیی دەبێت پارێزراو بێت.
سەرچاوە و پڕۆتۆکۆڵی پشکنین
سەرچاوەکان دەبێت لە پەڕگەی Research Center و Source Registry ـی سایتدا بە ناونیشانی ڕاستەوخۆ و بەرواری پشکنین تۆمار بکرێن. بۆ بابەتی ئایینی، سەرچاوەی ناوخۆی کۆمەڵگە و توێژینەوەی ئەکادیمی پێکەوە بەکاربهێنە.
سنوور و مێتۆدۆلۆجیائەم کارتە «کوردستان» بە سنووری سیاسییەکی یەکگرتوو وەرناگرێت؛ تۆمارەکان بە پێی شوێنی کۆمەڵگە، سەرچاوە و چوارچێوەی مێژوویی دیاری دەکرێن.
سەرچاوە سەرەکییەکان
Encyclopaedia Iranica — یەزیدییەکان: گشتیسەرچاوەی زانستی بۆ مێژوو، ئایین و ڕێوڕەسمی یەزیدی
Encyclopaedia Iranica — ئەهلی حەقسەرچاوەی زانستی بۆ یارسان/ئەهلی حەق
Encyclopaedia Iranica — جام: ڕێوڕەسمی ئایینیسەرچاوەی ڕاستەوخۆ بۆ ڕێوڕەسمی جام
Encyclopaedia Iranica — بەغدادی، خالدی زیائ‌الدینسەرچاوەی زانستی بۆ نەقشبەندی و مێژووی صوفییەت لە ناوچە کوردنشینەکان
UNESCO — پەرستگای لالش، لیستی کاتیی عێراقسەرچاوەی دامەزراوەیی بۆ لالیش و میراثی یەزیدی
UNESCO — تۆمارکردن و پاراستنی میراثی ناملموسی یەزیدی لە عێراقسەرچاوەی دامەزراوەیی بۆ تۆمارکردن و پاراستنی میراثی ناملموس یەزیدی
Cambridge Core — ئایینی کوردەکانسەرچاوەی مێژوویی کۆن؛ بە ئاگاداری لە سنووردارییەکانی سەردەم بەکاردێت